title

Cửa Hàng Mậu Dịch Trở Lại, Lần Này Ở Ngay Giữa Manhattan

Với những ai từng sống qua thời bao cấp ở Việt Nam, có một cụm từ mà chỉ cần nghe thôi là cả một ký ức ùa về: cửa hàng mậu dịch quốc doanh. Nơi mà nhà nước đứng ra bán gạo, bán thịt, bán đường cho dân với giá "ưu đãi." Nơi mà tem phiếu quý hơn tiền mặt, nơi mà xếp hàng từ bốn giờ sáng là chuyện thường, và nơi mà câu cửa miệng của nhân viên bán hàng luôn là "hết hàng rồi." Ai đã đi qua thời đó hẳn không bao giờ quên được cái cảm giác cầm cuốn sổ gạo trên tay, đứng trong hàng người dài dằng dặc, nhìn lên tấm bảng giá do nhà nước ấn định, và tự hỏi hôm nay liệu có mua được gì hay lại ra về tay không.

Bây giờ, cái mô hình tưởng chừng đã bị lịch sử cho vào viện bảo tàng ấy đang được đề xuất trở lại. Không phải ở Hà Nội hay Sài Gòn của những năm tám mươi, mà ở ngay giữa trung tâm tài chính của thế giới tư bản: thành phố New York.

Tân thị trưởng của New York, ông Zohran Mamdani, một người công khai theo đường lối xã hội chủ nghĩa dân chủ, vừa công bố kế hoạch mở năm cửa hàng tạp hóa do chính quyền thành phố sở hữu, mỗi quận một cửa hàng. Ý tưởng cốt lõi nghe qua rất đẹp: nhà nước sẽ đứng ra sở hữu mặt bằng, miễn tiền thuê, miễn thuế bất động sản, và nhờ vậy có thể bán một "giỏ hàng thiết yếu" — rau củ, thịt, cá, trứng, sữa, bánh mì — rẻ hơn giá thị trường khoảng ba mươi phần trăm. Giá của giỏ hàng đó sẽ được ấn định cố định theo từng tháng, không lên xuống theo thị trường như ở các siêu thị tư nhân. Một gia đình trung bình, theo tính toán của chính quyền, có thể tiết kiệm khoảng chín mươi đô la mỗi tháng.

Ai từng nghe qua cụm từ "giá nhà nước ấn định" và "giỏ hàng thiết yếu do nhà nước phân phối" mà không thấy sống lưng gợn lên một chút, có lẽ là người chưa từng đọc lịch sử của thế kỷ hai mươi. Bởi vì đây không phải là một ý tưởng mới. Đây là một trong những ý tưởng cũ nhất, đã được thử nghiệm nhiều lần nhất, và thất bại nhiều lần nhất trong lịch sử kinh tế nhân loại. Chỉ có điều, mỗi thế hệ dường như đều tin rằng lần này sẽ khác, rằng những người đi trước thất bại chỉ vì họ làm chưa đủ đúng, chưa đủ thông minh, chưa đủ tử tế.

Có một câu ngạn ngữ mà mình rất thích, thường được cho là của triết gia Santayana: "Những ai không nhớ được quá khứ sẽ bị kết án phải lặp lại nó." Câu này hợp với câu chuyện đang diễn ra ở New York đến mức gần như đau lòng. Bởi vì cái mô hình cửa hàng nhà nước bán giá rẻ này đã được thử ngay trên chính đất Mỹ, chỉ mới gần đây thôi, và kết quả không cần phải tưởng tượng.

Ở thành phố Kansas City, một cửa hàng tạp hóa do chính quyền sở hữu vừa phải đóng cửa sau nhiều năm trở thành một cái hố đen ngốn tiền thuế của dân. Thành phố đã đổ vào đó khoảng mười tám triệu đô la trong suốt một thập nien để cố giữ nó sống, nhưng cuối cùng vẫn phải buông tay, giữa cảnh kệ hàng trống rỗng và nạn trộm cắp tràn lan. Kệ hàng trống rỗng. Nghe quen không? Đó chính xác là hình ảnh của các cửa hàng mậu dịch quốc doanh mà thế hệ cha ông chúng ta đã quá quen thuộc — cái nơi mà tấm bảng giá thì đẹp, nhưng đằng sau quầy thì chẳng còn gì để bán.

Điều trớ trêu nằm ở chỗ, những người ủng hộ mô hình này luôn tập trung vào vế đầu tiên của câu chuyện — giá rẻ — mà lờ đi vế thứ hai, cái vế mà lịch sử đã chứng minh là không thể tách rời: khi bạn ấn định giá thấp hơn giá thị trường một cách nhân tạo, bạn không xóa bỏ được chi phí, bạn chỉ chuyển nó đi chỗ khác. Cái phần chênh lệch ba mươi phần trăm đó không tự bốc hơi. Nó được trả bằng tiền thuế của chính những người dân đang mua hàng, cộng thêm cả những người dân không bao giờ bước chân vào cửa hàng đó. Nói cách khác, người ta không thực sự mua rẻ hơn. Người ta chỉ trả tiền theo một cách khác, kín đáo hơn, qua hóa đơn thuế thay vì qua quầy tính tiền — và thường thì trả nhiều hơn, vì phải gánh thêm cả sự kém hiệu quả của một bộ máy nhà nước làm kinh doanh.

Rồi còn những người bán hàng nhỏ. Ở New York, các chủ tiệm tạp hóa nhỏ — những bodega mà người nhập cư đủ mọi sắc dân đã đổ mồ hôi gây dựng qua nhiều thế hệ — đang lo lắng thực sự. Làm sao một tiệm tạp hóa gia đình, phải trả tiền thuê mặt bằng, phải đóng thuế, phải tự xoay xở từng đồng, có thể cạnh tranh nổi với một cửa hàng được nhà nước miễn thuê, miễn thuế, và bù lỗ bằng ngân sách công? Đây không phải là cạnh tranh công bằng. Đây là một đấu thủ được trọng tài cho phép chơi theo luật riêng, đối đầu với những đấu thủ phải tuân theo mọi luật lệ. Và khi những tiệm nhỏ đó phá sản, những việc làm mà chúng tạo ra cũng biến mất theo — để đổi lấy một cửa hàng nhà nước mà lịch sử cho thấy nhiều khả năng sẽ có kệ hàng trống và một hóa đơn dài gửi cho người đóng thuế.

Có một chi tiết mang tính biểu tượng sâu sắc trong toàn bộ kế hoạch này. Chính quyền tuyên bố các cửa hàng nhà nước sẽ không bán đồ ăn nóng, không bán vé số, không bán rượu, không bán thuốc lá — để "không cạnh tranh" với các tiệm nhỏ ở những mặt hàng đó. Nghĩa là ngay từ trong thiết kế, người ta đã ngầm thừa nhận rằng cửa hàng nhà nước sẽ lấn át các tiệm tư nhân ở những mặt hàng nó có bán, đến mức phải chừa ra vài mặt hàng cho tư nhân sống sót. Đây là một sự thừa nhận vô tình nhưng rất thành thật: chúng tôi biết mô hình này sẽ bóp nghẹt cạnh tranh, nên chúng tôi chủ động chừa lại vài khoảng trống cho các anh thở.

Điều đáng nói nhất, và cũng buồn cười nhất theo một cách chua chát, là bối cảnh của toàn bộ câu chuyện. Giá thực phẩm ở New York đã tăng gần sáu mươi sáu phần trăm trong một thập nien qua. Đó là một vấn đề thật, một nỗi khổ thật của người dân. Nhưng giải pháp được đưa ra cho một vấn đề do chi phí quá cao gây ra, lại là tạo thêm một tầng chi phí mới — bộ máy vận hành cửa hàng nhà nước — rồi giấu cái chi phí đó vào ngân sách thuế, và gọi đó là "tiết kiệm." Nó giống như một người thấy nhà mình dột, bèn quyết định giải quyết bằng cách hứng nước mưa vào một cái xô, rồi tuyên bố mình đã sửa xong mái nhà.

Không ai phủ nhận rằng giá cả đắt đỏ là một nỗi khổ có thật, và mong muốn giúp người nghèo có cái ăn là một mong muốn đáng trân trọng. Vấn đề chưa bao giờ nằm ở lòng tốt của ý định. Vấn đề nằm ở chỗ lòng tốt mà không đi kèm với sự hiểu biết về cách vận hành của kinh tế, thì thường tạo ra nhiều đau khổ hơn là nó xoa dịu. Con đường xuống địa ngục, như người ta vẫn nói, được lát bằng những ý định tốt đẹp. Và ít có con đường nào được lát cẩn thận bằng những ý định tốt đẹp hơn con đường dẫn tới một cửa hàng mậu dịch với kệ hàng trống rỗng.

Những người cha, người mẹ, người ông, người bà trong cộng đồng chúng ta đã từng đi tìm một vùng đất nơi người ta được tự do mua bán, tự do cạnh tranh, tự do làm giàu bằng chính đôi tay mình. Thật là một điều kỳ lạ của lịch sử, khi cái mô hình đúng ra phải đưa vô viện bảo tàng, nay lại được một thế hệ mới ở chính vùng đất tự do đó chào đón như một ý tưởng mới mẻ và tiến bộ.

Còn bạn, bạn nghĩ khi nhà nước hứa bán cho bạn thứ gì đó "rẻ hơn thị trường," thì phần chênh lệch đó thực sự biến mất, hay chỉ đơn giản là được lấy ra từ một túi khác của chính bạn?

Ryan Phan