title

Trung Quốc sẵn sàng hy sinh cả môi trường và cuộc sống hàng trăm triệu người trong cuộc chạy đua tìm điện cho AI

Cuộc cách mạng về AI rõ ràng đang làm thay đổi cả hành tinh và ai cũng có thể hiểu quốc gia nào làm chủ AI mạnh nhất sẽ dẫn đầu thế giới. Nhưng để làm được điều đó, AI sẽ ngốn nguồn điện năng khổng lồ ở tầm cỡ hành tinh.

Và trong khi thế giới còn đang tranh luận về việc trung tâm dữ liệu AI có làm tăng hóa đơn tiền điện hay không, Trung Quốc đã trả lời bằng hành động, họ khởi công đập thủy điện lớn nhất lịch sử nhân loại ngay trên một đứt gãy địa chất đang hoạt động.

Ngày 19/07/2025, Thủ tướng Lý Cường bấm nút khởi công Trạm thủy điện Medog (Mặc Thoát) tại thành phố Nyingchi, Tây Tạng. Theo Wikipedia và Reuters, dự án có vốn 1 ngàn tỷ Nhân dân tệ (tức là khoảng $137-$167 tỷ đô), gồm 4 đập và 5 nhà máy bậc thang nối bằng 4 đường hầm dài 20km xuyên núi Namcha Barwa để tận dụng độ dốc cao 2,000m trong đoạn 50km tại hẻm núi Yarlung Tsangpo, hẻm núi sâu nhất thế giới.

Công suất của thuỷ điện này là con số khổng lồ: 60 GW, sản lượng 300 tỷ kWh/năm, tức là cao gấp 3 lần đập Tam Hiệp, bằng tổng công suất điện của cả nước Thái Lan, việc vận hành dự kiến vào năm 2033.

Ở đây cần mở ngoặc: chỉ từ năm 2000 đến nay Trung Quốc đã khởi công hoặc đề xuất 193 dự án thủy điện riêng ở Tây Tạng, trong đó khoảng 60% vẫn đang trong giai đoạn quy hoạch/chuẩn bị.

Vì sao phải Tàu quốc xây lớn đến vậy ở nơi xa xôi, với địa chất hiểm trở? Câu trả lời nằm trong bài phân tích của TalkMarkets: "The AI Race Will Be Won In Kilowatts, Not Code" (Cuộc đua AI sẽ thắng bằng kilowatt, không phải bằng code).

Theo tác giả Rich Turrin, Trung Quốc đang khai triển "cách tiếp cận toàn quốc" với tham vọng đưa tổng công suất lắp đặt vượt 3,400 GW năm 2025, sản xuất điện gấp đôi Mỹ, xây dựng mạng lưới siêu cao áp UHV để truyền điện từ Tây Tạng nghèo khó sang các tỉnh trù phú miền Đông.

Thuỷ điện Medog là trung tâm của chiến lược quốc gia "Đông Số Tây Toán" (Eastern Data, Western Computing) khởi động năm 2022 bằng cách dời các cụm trung tâm dữ liệu về miền Tây mát mẻ, giàu năng lượng tái tạo, và dùng thủy điện Tây Tạng để nuôi chúng.

Turrin trích lời CEO Nvidia Jensen Huang: 

"Nvidia từ 95% thị phần ở Trung Quốc về 0", việc cấm chip chỉ làm Trung Quốc tốn điện hơn, huấn luyện lâu hơn trên chip yếu hơn, tiêu thụ nhiều điện hơn. Trung Quốc đối phó bằng cách chuyển sang dùng sức mạnh thô: "nhiều máy hơn chạy lâu hơn, tốn nhiều điện hơn". Và họ có "hàng triệu tấn điện để đốt", gì chứ đất Tây Tạng hoang vu hiểm trở, toàn dân nghèo thì phải "vắt nước, vắt đất sinh ra điện" thôi. Vì theo dự báo của TMTPost: nhu cầu điện cho AI của Trung Quốc sẽ tăng gấp đôi vào 2030.

Bất chấp lời cảnh báo của chính các khoa học gia được nhà nước Trung Quốc tài trợ. Theo South China Morning Post (SCMP) tháng 7/2026, nghiên cứu đăng trên tạp chí Sedimentary Geology and Tethyan Geology (do Cục Khảo sát Địa chất Trung Quốc quản lý) của Đại học Công nghệ Thành Đô xác nhận: Đường đứt gãy lớn của Himalaya Paizhen Fault chạy ngay bên dưới công trình Medog. Đứt gãy này hoạt động từ kỷ Pleistocene đến nay, đã từng xảy ra vụ dịch chuyển cách đây 9,500 năm.

Bằng chứng hiện đại là vụ động đất 6.9 độ năm 2017 ở Milin, ngay đầu phía bắc đứt gãy. Khu vực Nyingchi-Medog từng ghi nhận vụ động đất 5.6 độ năm 2022 và vụ động đất 8.6 độ Assam-Tibet năm 1950, một trong những trận mạnh nhất lịch sử, tâm chấn ngay tại Medog.

Tổ chức GeoEngineer tóm tắt cảnh báo: địa hình quanh hồ chứa nước của thuỷ điện này có cấu trúc lỏng lẻo, kết dính yếu. Khi hồ tích nước lâu dài, nước làm giảm độ bền sườn dốc, tăng áp lực nước lỗ rỗng, và "sự mất ổn định của sườn dốc ở hai bên hồ chứa có thể cực kỳ dễ dàng bị kích hoạt" khi có rung chấn.

Các nhà nghiên cứu khuyến nghị phải gia cố sườn dốc, tường chắn, neo đá và giám sát liên tục. Nhưng trong môi trường Himalaya, nơi năm 2015 động đất Gorkha 7.8 độ đã phá hủy 2,700 nhà và làm hư hại 40,000 nhà ở các huyện biên giới Gyirong, Nyalam, Tingri của Tây Tạng, và nơi hôm 27/08 vừa rồi một vụ sụp băng đá mạnh đến mức máy đo địa chấn tưởng là động đất 5.2 độ, điều đó cho thấy không có biện pháp "phòng chống thiên tai" nào là đủ an toàn tuyệt đối.

Và đó chính là mối nguy cho hàng triệu người tại khu vực hạ lưu: sông Yarlung Tsangpo chảy sang Ấn Độ thành sông Brahmaputra (Siang), rồi sang Bangladesh thành Jamuna, đó là nguồn nước chính cho 160 triệu người với 55% nhu cầu tưới tiêu của Bangladesh.

Lo ngại trước hiểm hoạ đó, Ấn Độ phản ứng bằng cách cũng xây "đập đối đập": họ đẩy mạnh dự án Upper Siang Multipurpose Project (SUMP) với công suất 11.5 GW ở Arunachal Pradesh, với hồ chứa 14 tỷ m³.

Theo Reuters và Phys.org, đập SUMP được thiết kế để hấp thụ nước nếu Trung Quốc xả lũ đột ngột bằng các trận "bom nước" và xả bù vào mùa khô. Nếu không có Upper Siang, Guwahati (thành phố lớn vùng Assam phụ thuộc nông nghiệp) có thể mất 25% nguồn nước mùa khô; có đập, con số giảm còn 11%.

Còn Bangladesh, thiệt thòi vì ở cuối nguồn, họ không có khả năng xây đập đối trọng, chỉ có cách gửi công hàm yêu cầu minh bạch dữ liệu thủy văn, nhưng dĩ nhiên phía Trung Quốc không quan tâm. Các chuyên gia cảnh báo dòng Brahmaputra cung cấp 70% lưu lượng mùa khô cho lưu vực Ganges-Brahmaputra-Meghna; nếu bị giữ phù sa và thay đổi dòng chảy, an ninh lương thực và sự xâm nhập nước mặn ven biển sẽ sụp đổ.

Ngoại trưởng Ấn Độ S. Jaishankar đã nêu vấn đề tại SCO tháng 7/2025, yêu cầu nối lại chia sẻ dữ liệu thủy văn. Nhưng phía Trung Quốc chưa phê chuẩn Công ước LHQ về sử dụng nước xuyên biên giới, họ vẫn khăng khăng khẳng định Medog là dự án dòng chảy không làm ảnh hưởng khu vực hạ lưu.

Một đe doạ lớn lao nữa là sự mất mát vĩnh viễn của hệ sinh thái đa dạng nhất cao nguyên Tây Tạng. Khu Bảo tồn Thiên nhiên Quốc gia Yarlung Zangbo Grand Canyon là hẻm núi sâu nhất và dài nhất thế giới, sâu gấp 3 lần Grand Canyon của Mỹ.

Về mức độ đa dạng sinh học, tờ Bulletin of the Atomic Scientists cho biết đây là một trong những điểm nóng đa dạng sinh học quý giá nhất hành tinh, chứa một số cây cổ thụ cao nhất và lâu đời nhất châu Á, và là nơi tập trung phong phú nhất thế giới về các loài thú ăn thịt lớn, đặc biệt là chủng loại họ mèo lớn. Số liệu kiểm kê trong khu bảo tồn gồm 3,768 loài thực vật có mạch, 512 loài rêu, 686 loài nấm lớn, 209 loài nấm gỉ, và 21 loài thực vật quý hiếm được bảo vệ cấp quốc gia mang tên Medog. Một nhóm học giả Trung Quốc công bố năm ngoái đây là rừng nguyên sinh lớn nhất và hoàn chỉnh nhất của Trung Quốc.

Sinh kế của hàng trăm triệu người tại vùng hạ lưu của Ấn và Bangladesh chắc chắn chịu ảnh hưởng nặng nề, thậm chí là hiểm hoạ đã được báo trước.

Medog sẽ làm gián đoạn vận chuyển phù sa, vốn rất quan trọng để duy trì ổn định lòng sông và độ phì nhiêu đất ở đồng bằng châu thổ. Hậu quả là tăng tốc xói mòn đồng bằng châu thổ, giảm năng suất nông nghiệp, suy yếu đê điều. Báo cáo Bộ Môi trường Bangladesh 2022 cho rằng chỉ cần giảm 5% lưu lượng sông Brahmaputra có thể làm giảm 15% sản lượng nông nghiệp ở một số vùng.

Thiếu phù sa gây ra thất thoát lương thực cho 160 triệu người Bangladesh nghèo đói. Mùa mưa nước lớn ào ạt đổ về gây nguy cơ ngược lại. Hệ thống thuỷ điện nhiều tầng của Trung Quốc chắc chắn sẽ xả lũ đột ngột để tránh vỡ đập, thì cả vùng hạ lưu Assam và Bangladesh là nơi hứng trọn lũ quét.

Vì thế, dự án thuỷ điện khổng lồ nhất hành tinh Medog cho thấy logic mới của Bắc Kinh: để thắng cuộc đua AI, họ bất chấp để phải có điện bằng mọi giá, ngay cả khi phải xây đập lớn nhất thế giới trên một đứt gãy sống, đe dọa hệ sinh thái đa dạng nhất cao nguyên Tây Tạng và sinh kế của hàng trăm triệu người ở Ấn Độ và Bangladesh.

FB Uyen Vu