Ký ức một thảm hoạ
Năm 1981, Phòng mạch tôi mở tại nhà, một căn nhà lá nhỏ nằm ngay bờ sông Rạch Heo, nền đất, mái lá dừa nước. Trước sân, sát bờ sông, có một cây keo già, cao hơn chục mét, thân rất to, rễ ngoằn ngoèo ăn ra tận mép nước. Mùa nước lên, gốc keo ngập nửa thân. Mùa gió chướng, lá keo rụng bay lả tả rất đẹp. Người dân đi ghe thường lấy cây keo này làm mốc để ghé vào phòng mạch, ngày cũng như đêm.
Năm đó bệnh đông lắm, tôi khám bệnh 24/7. Đang ngủ ai kêu cửa là dậy. Vài đêm lại có người đốt đuốc gõ cửa đến khám bệnh.
Cuối năm đó, mùa gió chướng, gần đến Noel, gió sông lạnh cắt da. Gió lồng lộng thốc từ ngoài vàm vào, lùa qua tán cây keo trước phòng khám kêu xào xạc cả đêm. Nước lớn tràn bờ, đêm không trăng khiến con sông thêm mênh mông, đen ngòm. Cả xóm đã tắt đèn ngủ yên từ chập tối, chỉ còn ánh đèn chông nhà tôi, làm bằng chai nước tương cũ, hắt ra bến sông. Tôi đang coi sách thì nghe tiếng máy đò nổ phình phịch ngoài vàm, rồi tiếng mũi đò cạ vào gốc keo kêu kèn kẹt. Đò của ông Ba Khi. Giờ này đáng lẽ phải neo ở bến chợ trên, sao lại ghé đây?
Chủ đò, ông Ba Khi, ở ấp trên. Thời đó có được chiếc đò lớn dài hơn chục mét, chạy đưa đón khách đi thị xã là giàu lắm. Nhà ông Ba coi như giàu nhất xóm này, cả nhà từ ông bà đến dâu rể đều là bệnh nhân quen của tôi. Đau đầu, cảm sốt, đứt tay, cái gì cũng ghé phòng mạch tôi trước.
Rồi nghe tiếng chân chạy lúp xúp trước sân. Con dâu ông Ba, vợ thằng Bạch, chạy xộc vào, trùm khăn kín mít chỉ chừa hai con mắt, mặc cái áo khoác đã cũ, chân mang vớ, đi dép nhựa. Trên tay nó bồng một bọc mền lông màu cháo lòng.
- Bác sĩ ơi! Bác sĩ coi giùm con tui !
Tôi đứng dậy, đỡ lấy cái bọc. Quen cả nhà, nhưng chưa bao giờ thấy nó hốt hoảng như vậy.
Tôi đặt cái bọc mền lên bàn khám. Dưới ánh đèn chông vàng vọt, mở ra. Một bé gái, mới đẻ chừng hai tuần, nhỏ thó như con mèo con. Tay chân khẳng khiu, da nhợt nhạt, quờ quạng yếu ớt. Bụng chướng căng, bóng lưỡng.
Và tôi thấy máu.
Máu tươi ướt đẫm cả bụng áo.
Máu cứ rỉ ra từ cái cuống rốn.
Máu thấm cả vào chiếc mền lông.
Máu không chảy thành vòi, mà cứ rịn ra, rịn ra hoài, tôi chậm gòn, ép mạnh xong máu lại rịn ra.
Tiếng rên của bé nhỏ lắm, yếu lắm, đứt quãng.
Nghe thương đứt cả ruột gan.
Tôi lật khắp người bé. Không có vết thương nào khác đang chảy máu. Ánh đèn chông vàng vọt nên không thấy rõ các đốm xuất huyết dưới da. Chỉ có rốn là nơi đang ra máu. Thóp phẳng. Không sốt mà lạnh, bụng chướng to, gõ đục.
Vợ thằng Bạch run run nói:
- Nó vậy từ hồi chiều tới giờ. Sáng còn bú khỏe lắm. Trưa thay tã thấy chút máu ra. Chiều nay bỏ bú, ói một lần. Máu ra nhiều hơn.
Đúng kiểu bệnh các bài báo Sài gòn mới đăng tuần trước về các ca cấp cứu chảy máu khó cầm ở bệnh viện Nhi Đồng. Trẻ sơ sinh có triệu chứng bỏ bú, nôn ói, khóc thét, tay chân có chấm xuất huyết rải rác. Đặc biệt, một số em bé mới sinh dưới 1, 2 tuần tuổi đột nhiên chảy máu ở cuống rốn không cầm được, hôn mê kèm co giật toàn thân như viêm màng não.
Đầu tôi lóe ngay chẩn đoán. Công an phát hiện cơ sở làm phấn rôm giả trộn thuốc diệt chuột, làm trẻ em chảy máu không cầm được, đã có nhiều ca tử vong.
Tôi hỏi dồn:
- chị có xức phấn gì cho cháu không? Phấn rôm, phấn thơm gì không?
- Có! Có! tui mua hộp phấn rôm ở tiệm tạp hóa, người ta nói xức phấn ngừa "rôm sải", xức cho thơm, tui xức cả tuần nay rồi.
Vậy là nó !
Tôi lấy gạc vô trùng ép chặt rốn bé, quấn bụng lại. Ủ ấm kỹ trong mền. Kêu mẹ bồng bé đi thị xã ngay. Nước lớn, đò máy khỏe chạy hết tôc lực mất khoảng nửa giờ. Tôi viết vội vào mảnh giấy học trò: "Bé gái 14 ngày tuổi, xuất huyết rốn rỉ rả không cầm, bụng chướng nghi xuất huyết nội, nghi ngộ độc warfarin do phấn rôm giả, đã ép gạc."
Nhưng tôi biết, bé đã mất máu quá nhiều, bụng chướng do chảy máu trong, tay chân đã lạnh.
Bệnh viện tỉnh Bến tre thời đó rất thiếu thốn, cơ hội sống rất mong manh.
Chiếc đò lớn rời bến xa dần, rồi mất hút trong đêm. Gió sông lồng lộng thổi qua tán keo, lạnh thấu xương. Tôi tần ngần một lúc bên bờ sông. Buồn vì bất lực. Trên bàn khám trong nhà, các vệt máu tươi vẫn còn đọng lại chưa khô...
Trưa hôm sau, các bệnh nhân gần nhà ông Ba Khi đến khám bệnh, báo tin: "con thằng Bạch chết hồi hừng sáng, mang về rồi. Bác sĩ trên đó cũng bó tay, không cầm được máu".
Bạn nào từng sống ở Sài gòn sau 1975, nay U80 U70 chắc còn nhớ cái thảm hoạ đau thương này?
Hôm nay có một vị dược sĩ, đại biểu quốc hội, đòi xử mạnh tay nạn thuốc giả, thực phẩm giả, ký ức của bác sĩ trẻ mới ra trường nắm đó lại ùa về.
Đó là một thảm họa y tế xảy ra vào khoảng tháng 8, tháng 10 năm 1981. Người ta hay gọi là "Đại dịch phấn rôm".
Chuyện gì đã xảy ra?
Trong 3 tháng, Bệnh viện Nhi Đồng 1 và Nhi Đồng 2 tiếp nhận hơn 700 trẻ sơ sinh, đa số từ 15 ngày đến 3 tháng tuổi, trong tình trạng xuất huyết não - màng não, chảy máu không cầm, rồi chết hàng loạt mà không rõ nguyên nhân.
Ban đầu ngành y tế nghĩ là virus sốt xuất huyết mới.
Nhóm của BS Trần Văn Bình - lúc đó ở Trung tâm Truyền máu Huyết học - nghi ngờ là rối loạn đông máu do nhiễm độc từ bên ngoài.
Sở Y tế mời chuyên gia độc chất người Pháp là Martin Bruyer, Viện Độc chất Paris sang. Ông yêu cầu làm dịch tễ 200 hồ sơ. Kết quả chung duy nhất: tất cả các bé đều được xức phấn rôm!
Ông Martin lấy mẫu phấn rôm cha mẹ đang dùng mang về Pháp xét nghiệm. Sau 24h, kết quả: trong phấn có warfarin - chất dùng trong thuốc diệt chuột.
Tại sao lại có thuốc chuột trong phấn rôm?
Theo điều tra lúc đó:
• Có 7 mẫu phấn mang nhãn Johnson Baby Power và 2 mẫu không hiệu được gửi sang lab chống độc của Sở Cảnh sát Paris. Nồng độ warfarin là 1,7% - 3,4%.
• Nguồn gốc là các cơ sở làm hàng giả ở quận 6. Khi kiểm tra địa chỉ trên bao bì, công an phát hiện một cửa hàng chứa nhiều thùng warfarin.
• Giả thuyết ban đầu nói họ nhầm warfarin là chất tạo mùi thơm để giữ phấn lâu hơn. Nhưng sau đó thấy có lô trộn tới 20%-40% warfarin, màu xanh, mùi nhẹ - không thể là nhầm dầu thơm.
• Điều đáng nói: warfarin trong thuốc diệt chuột ở VN lúc đó chỉ có 0,5%, tức phấn rôm này chứa cao gấp 5-7 lần.
Warfarin thấm qua da bé khi được tắm xà bông nước ấm, lau khô rồi xức phấn và quấn tã. Nó làm bất hoạt vitamin K, làm thiếu các yếu tố đông máu II, VII, X, gây xuất huyết não ồ ạt ở trẻ sơ sinh. Đây được y văn thế giới ghi nhận là trường hợp ngộ độc warfarin qua da đầu tiên.
Để chứng minh, nhóm bác sĩ VN và Pháp đã làm thí nghiệm trên khỉ: thoa 3g phấn chứa 3% warfarin mỗi lần, 2 lần/ngày. Đến ngày thứ 5 khỉ xuất huyết, đi tiêu ra máu và chết, mổ ra bụng đầy máu không đông.
Hậu quả và xử lý?
• Báo cáo đăng trên tạp chí The Lancet năm 1983 ghi nhận: 741 trẻ mắc, 177 trẻ chết từ tháng 8 đến tháng 10/1981. Nhưng theo PGS Bình, con số thực tế lên tới cả ngàn, vì nhiều trẻ chết ở nhà, ở quê không có hồ sơ.
• Chính quyền TP.HCM phải phát loa kêu gọi toàn dân không dùng phấn rôm, mang nộp để tiêu hủy. Sau 2 tuần, không còn ca tử vong mới.
• 600 trẻ được cứu sống nhờ thuốc giải là huyết phẩm PPSB* (yếu tố đông máu) được viện trợ khẩn từ Pháp. Một liều lúc đó giá 150 USD, tiêm miễn phí.
• Chủ cơ sở làm giả bị truy tố tội làm hàng giả, xử 4 năm tù nhưng được tha trước thời hạn (?). Theo lời kể của các bác sĩ, hồ sơ, lọ thí nghiệm... sau đó cũng mất, và toàn bộ tư liệu bị buộc hủy sau 10 năm.
Vì vậy vụ này nhanh chóng bị chìm vào quên lãng ở trong nước. Nhưng nó là bài học lớn về quản lý thuốc, mỹ phẩm giả sau giai đoạn 1975-1980 khi hàng hóa khan hiếm, hàng nhái giả tràn lan.
Một ký ức buồn của thời gian khổ, nhưng nay vẫn có cơ hội tái diễn. Thật buồn...
Chú thích
* PPSB = Viết tắt tiếng Anh của Prothrombin Proconvertin Stuart factor B (tức là cô đặc 4 yếu tố đông máu II VII IX X phụ thuộc vitamin K).
Thi Anh
