Ecoute, tu es belle - Une déclaration simple, sincère et venue du cœur

Na Uy Và Úc Đã Gặp Thuận & Hiệp | 15.10.26

Chuyện của Kim

Ngày chủ nhật ở VA. Trời mưa tầm tã. Hình như ảnh hưởng bão ở đâu đó. Tui nghĩ bụng chắc nằm ở khách sạn ăn mì gói vậy. May sao một chị quen cũ, tên Kim, biết nhau qua Facebook. Năm ngoái chị đi du lịch Úc có đến nhà tui nhậu. Năm nay nghe tin tui tới tiểu bang của chị nên muốn mời tui một chầu gọi là trả lễ, để khỏi nợ nần gì nhau.

Chị hỏi tui thích ăn gì? Mấy bữa nay ăn phở cũng ngán rồi, nên tui muốn ăn bún bò. Thèm rau đó mà. Chị đến khách sạn chở tui ra thương xá Eden. Có quán mà chủ nhân là người Huế, chắc phải ngon rồi. Nhưng ngày này, quán đã mở cửa mà muốn ăn bún bò phải sau 12 giờ trưa mới có. Xui xẻo thật nên phải đi quán khác.

Ăn xong thì phải cà phê chút. Có thời gian nên tui hỏi thăm về đời sống ở tiểu bang này. Chị nói dễ sống. Thu nhập của chị mỗi tháng khoảng 5000 sau khi trừ thuế. Nói chung với tuổi 65, vậy tốt quá!

Chị được con gái bảo lãnh từ năm 2016, lúc đó còn… phơi phới. Chị vui mừng lắm. Tiếc thay: “ba nó không chịu đi”. Chồng cũng mới gần 60 thôi. Ông sợ qua đó phải làm lại từ đầu. Với tuổi này ở VN sướng hơn vì con ở nước ngoài, lâu lâu gởi ít tiền cũng sống khoẻ.

Chị đi không phải thích cuộc sống Mỹ, mà vì cũng thương con. Hai đứa lấy nhau không dám có con. Nay có mẹ ở chung thì sẽ… đẻ. Chị cũng định thôi thì đi đi về về… Sau đó chị qua ở với con.

Chị ở. Làm việc nhà, sau này chăm sóc hai cháu ngoại. Con gái vẫn làm hồ sơ lương bổng đàng hoàng. Mỗi tháng trả vào bank. Hình như khoảng ngàn mấy một tháng nên thuế không đáng bao nhiêu. Nhưng nhờ sòng phẳng rạch ròi mà hồi COVID, chị được trợ cấp.

Mỗi năm chị cũng nghỉ một tháng về thăm chồng. Đâu được bốn năm năm thì ổng có bồ khác. Chuyện dĩ nhiên rồi. Nên chị không về VN nữa mà đi chơi khắp nơi. Chị nói hầu như lương của con phát cho mình còn nguyên. Vì ở chung thì chị không phải lo tiền nhà tiền bills, cũng khoẻ. Nhà có basement, lối đi riêng. Nếu quen ông nào thì cũng riêng tư. Nhưng chị nói giờ nguội lạnh, hết hứng. Một lần về VN chơi, bị bồ của chồng… “ghen ngược”. Nên chị xin ly hôn luôn.

Sau khi các cháu đã lớn và đi đến trường. Rảnh rỗi chị tập tành nghề giao đồ ăn qua apps. Mở app là có tiền. Đến quán lấy đồ ăn, đưa đến cửa nhà cho khách là xong. Không cần tiếng Anh. Sắm chiếc xe nhỏ để ít hao xăng là được. Lúc này chị không nhận lương của con nữa, nó bao chị ăn ở là tốt rồi. Mỗi tháng chị kiếm bốn năm ngàn. Chị không dám làm ban đêm, chớ ai chịu làm đêm thì còn kiếm nhiều hơn. Chị nói giọng hơi buồn: nếu hồi đó ba nó chịu qua đây thì dù lớn tuổi vẫn có cơ hội làm ra tiền mà…

Tui nói chuyện đời đâu biết được. Từ hồi có cái… COVID nó mới phát sinh ra cái vụ ở nhà gọi đồ ăn đến. Mấy ông lớn tuổi cứ nghĩ rằng qua ăn bám con cái thì tội nghiệp nó. Nhưng người suy nghĩ tích cực thì không sợ chuyện gì hết, không làm cái này thì có cái khác. Tui có ông phụ việc nay 68 tuổi mà vẫn đi làm. Giúp tui mấy chuyện vặt. Cũng như luật mới khi làm ở công trường phải có 2 người. Mà chỉ mấy ông già mới có mức lương rẻ thôi nên kiếm được một “ông già” là mừng lắm. Đôi lúc chỉ cần ổng ra shop mua đồ giùm để mình yên tâm làm cũng tốt rồi.

Chị kể bây giờ đi du lịch gần hết thế giới rồi. Đồng tiền Mỹ có giá, đi đâu cũng thấy rẻ. Hồi còn ở VN, đâu có khi nào dám nghĩ có ngày này.

Tui quan sát chị chút. Tóc nhuôm “hai lai”, chơi bộ đồ jean mà quần cao hết cỡ, theo kiểu “đẹp gì khoe nấy”. Dáng còn minhon, trông cỡ 50 thôi. Dĩ nhiên rồi, tinh thần vui vẻ, không phải lo, chỉ lo cách nào xài tiền kiếm được. Không trẻ mới là lạ.

JNN đi chơi nhưng đến đâu viết bài đến đó. Chuyện thật không vẽ vời. Cho một like để lên tinh thần. Ai có tâm sự muốn chia sẻ, chỉ tốn một tô bún bò thôi. Tui sẽ đi New York, Houston, Dallas, Atlanta, Mar a lago. Cuối cùng là các nơi ở Cali. Hẹn gặp!

Jimmy Nguyen

Nhà môi giới bất động sản Wanying “Heather” Zhang có nhiều quan hệ với những tổ chức tội phạm lừa đảo đại quy mô

Một cuộc điều tra của CBS News tiết lộ rằng Wanying “Heather” Zhang, nhà môi giới bất động sản tại California, người mới bị bắt với cáo buộc hoạt động như một đặc vụ của Trung Quốc, có mối liên hệ với tổ chức tội phạm Chen Zhi tại Cambodia; tổ chức này bị cáo buộc sử dụng lao động cưỡng bức để vận hành các đường dây lừa đảo trị giá hàng tỷ đô nhắm vào người dân Mỹ.

Theo CBS News (đăng sáng nay 16/10/2026), cô Zhang, 34 tuổi ở Irvine, bị FBI bắt đầu tháng 10 vì cáo buộc làm đặc vụ không đăng ký cho Trung Quốc, còn có nhiều quan hệ với những người dính tới các tổ chức tội phạm lừa đảo đại quy mô, dựa trên hồ sơ tòa án liên bang mà CBS News đọc được.

Người đồng hành ở Seattle: Zhang đi Seattle cùng Fatai Miao, 54 tuổi. Miao là đại diện đăng ký của Yuanjin Development & Construction LLC, đặt tại một ngôi nhà $4.5 triệu ở Irvine mà công tố viên nói từng được dùng làm "điểm chứa tiền" cho một nhóm rửa tiền Trung Quốc, nhóm này bị cáo buộc làm ăn với băng đảng Sinaloa, theo đơn tố giác năm 2023. Miao không bị truy tố trong vụ đó. 

Một tuyên thệ của cảnh sát chống ma túy DEA cho biết một thành viên nhóm rửa tiền đã thả một túi được cho là chứa tiền phi pháp tại ngôi nhà này ngày 1/3/2023. Tháng trước, Miao bay một chiều về Trung Quốc vài ngày trước khi FBI khám xét địa chỉ Irvine, và hiện vẫn ở đó.

Bộ Tư pháp cáo buộc băng nhóm này vận hành một dịch vụ đổi tiền chui để rửa hàng triệu đô cho Sinaloa; có 24 thành viên đã bị truy tố tháng 4/2024.

Tại phiên tòa thứ hai của Zhang, một công tố viên nói cô cũng điều hành dịch vụ đổi tiền chui, chuyển $190.000 đô lợi nhuận về tài khoản ngân hàng ở Trung Quốc, nhưng chính quyền không nhắc tới đường dây ma túy trong các hồ sơ công khai về Zhang.

Mối liên hệ với Prince Group: Đối tác kinh doanh của Miao là Cheng Zhang đồng quản lý công ty Big Bow LLC cùng một công ty do Chen Sokly kiểm soát, người mà CBS News xác định là "Đồng phạm số 2" trong bản cáo trạng New York nhắm vào chủ tịch Prince Group Chen Zhi (lần đầu được OCCRP nhận diện hồi tháng.

Chính quyền Mỹ cáo buộc Prince Group thực hiện ít nhất $15 tỷ đô vụ lừa đảo trực tuyến nhắm vào người Mỹ từ các trại cưỡng bức lao động ở Cambodia; chiến dịch trấn áp bao gồm vụ thu giữ bitcoin trị giá $15 tỷ đô, lớn nhất lịch sử Bộ Tư pháp.

Mắt xích mạng xã hội dẫn đến vụ này là năm 2024, Zhang đăng ảnh ngồi trong xe Bugatti Chiron trên Xiaohongshu với chú thích "xem xe sang của bạn tôi!". CBS News cho biết xe này thuộc về Wenzhi "Wesley" Fei, một nhà giao dịch tiền mã hóa tự xưng; Fei nói mượn xe của Sokly, người mà anh gọi là "bạn" và "quý ông hào phóng", và phủ nhận biết Zhang hay biết gì về Prince Group.

Fei từng tổ chức sự kiện du thuyền cho giới tiền mã hóa tại một tòa nhà của Prince Group ở Singapore, và đăng video bước vào chiếc Ferrari ở nhà một người tên Brendon Luo tại Yorba Linda, California người đã bị Bộ Tài chính Mỹ trừng phạt vì liên quan Prince Group.

CBS News lưu ý rằng tuy có nhiều manh mối, nhưng hiện tại, Fei chưa bị truy tố bất kỳ tội nào; Zhang chỉ bị truy tố tội làm đặc vụ không đăng ký; chưa có hồ sơ tư pháp nào nối hai người này với Prince Group hay rửa tiền băng đảng; và họ "Zhang" là họ phổ biến, nên Wanying Zhang có thể không liên quan gì tới Cheng Zhang hay một kẻ rửa tiền khác tên Sai Zhang. Phía Prince Group phủ nhận, gọi các cáo buộc của Mỹ là "hoang đường và vô căn cứ".

FB Uyen Vu

Viễn cảnh 20 triệu người Ukraine sẽ tràn qua Tây Âu tỵ nạn đang làm lãnh đạo các nước khối châu Âu kinh hãi

Tại Hội nghị thượng đỉnh EU ở Brussels, ngày hôm qua 15/10/2026, ông Zelensky tuyên bố chi phí chiến tranh năm tới của Ukraine lên tới 155 tỷ euro và yêu cầu EU cấp thêm ít nhất 70 tỷ euro.

Zelensky cho biết số tiền đó để tiếp tục đánh Nga. Đồng thời cảnh báo nếu không có tiền, Ukraine sẽ thua và khoảng 20 triệu người dân nước này sẽ tràn qua châu Âu để tỵ nạn.

Lời đe doạ đó đã đánh trúng vào "tử huyệt" của EU khi vấn đề thắt chặt chính sách di cư đang là chủ đề nóng nhất tại hội nghị. Hiện đã có hơn 4 triệu người Ukraine tị nạn tại EU, việc có thêm làn sóng mới khổng lồ được các quốc gia tuyến đầu (như Ba Lan và các nước Baltic) nhìn nhận là một mối đe dọa mang tính sinh tồn đối với toàn bộ hệ thống an sinh của châu Âu.

Dù thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ về mặt lập trường, các nhà lãnh đạo EU chưa đưa ra bất kỳ cam kết hay quyết định tài chính cụ thể nào về khoản 70 tỷ euro mà Zelensky yêu cầu.

Danh sách ưu tiên của khối đang bị quá tải bởi chi phí năng lượng leo thang, nhất là cho mùa Đông lạnh giá sắp tới và tranh chấp nội bộ xung quanh gói ngân sách trị giá 2 ngàn tỷ euro của chính EU.

Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen và các quan chức EU nhấn mạnh rằng các khoản giải ngân yểm trợ trong tương lai sẽ bị ràng buộc nghiêm ngặt với tiến trình cải cách chống tham nhũng, điều chỉnh luật pháp và minh bạch hóa chi tiêu của Kiev.

Nhưng điều này lại gây khó cho Ukraine, vì chắc chắn sẽ gây ra áp lực rất lớn và làm chậm tốc độ nhận tiền viện trợ, trong khi cuộc chiến cứ tiếp diễn, càng lúc càng kinh hoàng.

Vì rõ ràng Ukraine phải sửa đổi luật pháp, xây dựng các cơ quan giám sát và chứng minh sự minh bạch với các kiểm toán viên EU là một quá trình mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Chưa kể các cuộc khảo sát xã hội học tại Ukraine gần đây cho thấy hơn 70% người dân nước này vẫn quy trách nhiệm lớn cho Tổng thống Zelensky về các vụ bê bối tham nhũng của cấp dưới.

Và khi các thuộc cấp bị giám sát chi tiêu chặt chẽ có thể gây ra những xung đột ngầm hoặc sự phản kháng trong bộ máy hành chính của Kiev, vốn đang phải vận hành dưới tình trạng thiết quân luật căng thẳng.

Nhưng vấn đề cốt lõi vẫn là tiền ở đâu ra? Vì bao giờ cũng vậy, mỗi khi phải chi tiền, các chính trị gia phải thuyết phục dân chúng đồng ý, chưa kể ngay trong khối EU chưa chắc đã đồng thuận với số tiền lớn như vậy. Như chuyện lấy tiền của Nga bị phong toả đưa cho Ukraine nghe rất hợp lý, nhưng không ai dám chịu đứng ra chịu trách nhiệm nếu Nga đòi bồi thường.

Ngay sau hội nghị, Thủ tướng Slovakia Robert Fico và Hungary đã tuyên bố kiên quyết từ chối tham gia vào cơ chế tài chính mới này vì phần lớn số tiền phục vụ mục đích quân sự.

Chưa biết khi nào châu Âu mới thống nhất với nhau để chịu chi tiền. Và dù sao đi nữa 20 triệu người Ukraine đâu có tràn qua châu Âu ngay lập tức đâu mà lo

FB Uyen Vu

Nhà máy in tiền

Xin vào thăm rất dễ, nhận vé online, đúng giờ là vô. Trước hết xem một clip tài liệu lịch sử nhà máy. Sau đó được hướng dẫn vào bên trong xem các máy móc vận hành ra sao. Một chi tiết mà tui để ý là nhà máy có khoảng 1000 công nhân và làm việc 5 ngày một tuần. Cha chả, tiền xài sao cho hết! Nói vui vậy thôi chớ tui nghĩ in là một chuyện mà phát hành là chuyện khác phải không?

Nói chuyện in tiền tui chợt nhớ một anh bạn quen trước 75. Ảnh học trường Cao Đẳng Mỹ Thuật. Ảnh vẽ tờ 500 đồng. Đem trả tiền chầu cà phê mà chủ quán… không biết. Còn thối lại. Sau khi cả đám bạn phá lên cười. Anh chủ xem kỹ mới biết là tiền giả. Chủ quán trân trọng lộng kiếng tờ tiền này và tặng tác giả tờ 500 thiệt cùng miễn phí chầu cà phê. Chứng tỏ có nhiều hoạ sĩ rất khéo tay. Bản vẽ giấy bạc cần những hoạ sĩ vẽ rất tỉ mỉ.

Xem máy móc chạy liên tục. Từng xấp giấy vô đầu này ra đầu kia là xong một mặt in. Để vài ngày cho khô mực, sẽ in mặt sau. Nhưng giấy in là loại giấy đặc biệt không thể làm giả với sợi chỉ kim loại và hình mờ trong lớp giấy. Sợi kim loại rất lợi hại nghe. Giấu tiền trong va ly, qua máy X Ray họ phân biệt được tập giấy hay tập tiền. Không thoát được đâu.

Người hướng dẫn nói kỹ thuật in ở đây là offset. Kỹ thuật này tui rành nhưng giải thích dài dòng lắm, bà con không hiểu đâu. Đại khái là có thể in với tốc độ rất nhanh. Thời buổi lạm phát, máy in chạy rề rề là không được. Nhìn các xấp tiền mới toanh thấy mà ham. Họ không cho chụp hình nên chỉ dám để trong lòng. Chắc phải mất ngủ mấy đêm vì mơ thấy tiền đâu mà nhiều vậy.

Nhà máy cách toà Bạch Ốc không xa. Nó nằm trong vòng bảo vệ tương đương dinh Tổng Thống. Gọi là “bất khả xâm phạm”, ngay cả trên không. Và tờ tiền đô la, nó quyền lực còn hơn cả tổng thống.

Nói gì thì nói, khi tờ đô la được nhiều quốc gia sử dụng là một lợi thế rất lớn của nước Mỹ. Đổi “giấy” lấy sản phẩm là ông Mỹ. Ổng vay nợ rồi trả bằng tiền ổng in, thì có thiếu đến mấy chục ngàn tỷ cũng chẳng sao. Dĩ nhiên không phải tự tiện phát hành tiền, nhưng trường hợp xấu nhất cũng phải xài chiêu này thôi.

Và ta hiểu tại sao quốc gia nào lăm le dùng đồng tiền khác thay thế tiền đô trong giao dịch, trước sau gì cũng bị Mỹ uýnh. Họ hy sinh xương máu cũng vì muốn nước Mỹ giữ vị trí “bá chủ” của đồng tiền. Và khi đến đây bạn mới thấy an tâm với nợ nần. Tui nói vầy bà con nói tui không hiểu biết và sẽ phân tích dẫn chứng này nọ, kinh tế hay luật lệ gì đó. Dĩ nhiên điều đó là đúng. Nhưng trường hợp bất khả kháng Mỹ vẫn có đường … binh. Là in tiền trả nợ từ từ.

Đồng tiền muốn giá trị nó cần được bảo chứng. Nghĩa là khi người ta không cần nó nữa, người ta sẽ dùng nó mua một vật gì giá trị mà có thể trao đổi. Vàng chẳng hạn. Nhưng ông dượng lấy thứ khác bảo chứng. Đó là dầu hoả. Thứ mà quốc gia nào cũng cần. Xưa Mỹ phải cần các nước Trung Đông bán dầu bằng đô la. Đổi lại Mỹ phải đóng quân khắp nơi để bảo vệ họ. Tốn kém dữ lắm. Bây giờ gom dầu về một mối. Sống chết mặc bây. Sẽ tới một lúc tất cả dầu hoả sẽ gom về Mỹ nhờ sức mạnh quân sự và tài thao lược của “đại ca”. Lúc này không có tờ xanh xanh thì cũng không có giọt dầu nào chạy máy. Chuyện gì cũng cần thời gian. Khi nền kỹ nghệ khai thác dầu của Mỹ rùng mình hoạt động tối đa, là bài toán sẽ được giải quyết. Để xem tui đoán có đúng không

Jimmy Nguyen

Cuộc chiến Ukraine: lỗi tại ai, và vì sao Tổng Thống Trump muốn Kiev thay người

Đọc lại bài giảng năm 2015 của Giáo Sư John J. Mearsheimer, Viện Đại Học Chicago

Phần 1: Một người có thể ký được thỏa thuận

Thứ Bảy, ngày 10 tháng 10 năm 2026, Tổng Thống Donald Trump nói: "Tôi nghĩ đã đến lúc Ukraine phải có một tổng thống mới." Ông nói thêm một câu mà ít tờ báo chịu đọc cho kỹ: "Tôi đề nghị họ tìm một người lãnh đạo có thể ký được thỏa thuận."

Báo chí Âu Mỹ đọc câu ấy qua chuyện giá dầu. Hôm trước, ông Trump vừa loan báo Nga sẽ bán dầu diesel cho Hoa Kỳ, và ông trách Kiev đánh phá các nhà máy lọc dầu của Nga làm giá diesel trong nước leo thang ngay trước kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ. Chuyện giá dầu có thật. Nhưng phần đáng đọc kỹ nằm ở nửa sau câu nói. Hoa Thịnh Đốn cần ở Kiev một người có thể ký được thỏa thuận, và theo cách nhìn của ông Trump, ông Volodymyr Zelensky không còn là người ấy.

Ý ấy không mới. Tháng 12 năm 2025, ông Trump nói với tờ Politico: "Họ đang dùng chiến tranh để khỏi phải bầu cử." Tới một lúc nào đó, ông nói, "thì không còn là dân chủ nữa". Ông còn thêm rằng dân Ukraine phải được quyền chọn, và biết đâu ông Zelensky sẽ thắng.

Ông Zelensky đắc cử tháng 4 năm 2019, nhậm chức ngày 20 tháng 5 cùng năm. Nhiệm kỳ năm năm của ông mãn vào tháng 5 năm 2024.

Cuộc bầu cử tổng thống lẽ ra phải tổ chức ngày 31 tháng 3 năm 2024 bị hoãn vô hạn định, vì luật thiết quân luật của Ukraine cấm bầu cử trong thời chiến, và Hiến Pháp cho tổng thống đương nhiệm giữ quyền tới khi có người kế nhiệm. Luật ấy có thật. Có điều thiết quân luật không tự nó kéo dài. Cứ chín mươi ngày một lần, chính ông Zelensky ký sắc lệnh gia hạn rồi trình Quốc Hội chuẩn y. Từ tháng 2 năm 2022 tới nay, vòng ấy chưa đứt lần nào.

Ngày 11 tháng 10, trả lời đài ABC, ông Zelensky đáp lời ông Trump: "Chọn người lãnh đạo nào là quyền của xã hội chúng tôi, của dân chúng tôi." Ông nói Ukraine có thể bầu cử nếu Nga chịu ngưng bắn hoàn toàn sáu mươi ngày, và nhắn phía Mỹ: "Xin nói với Putin cho chúng tôi hai tháng."

Câu trả lời nghe rất dân chủ. Xét cho kỹ, nó giao ngày bầu cử của Ukraine cho Vladimir Putin định đoạt. Còn chiến tranh thì còn thiết quân luật; còn thiết quân luật thì không bầu cử; không bầu cử thì ông Zelensky ngồi lại. Chiến tranh chỉ dứt bằng một thỏa hiệp, mà thỏa hiệp nào cũng buộc Kiev chịu những điều ông Zelensky đã thề không bao giờ chịu.

Tháng 8 năm 2025, ông tuyên bố: "Người Ukraine sẽ không dâng đất cho kẻ chiếm đóng." Ngày 4 tháng 10 năm 2022, ông ký sắc lệnh ban hành quyết định của Hội Đồng An Ninh và Quốc Phòng Quốc Gia rằng thương thuyết với Tổng Thống Putin là chuyện "bất khả". Nói cho thẳng, ông Zelensky đã dùng cuộc chiến làm cái cớ để ngồi ghế tổng thống mà không cần qua lá phiếu nào, và ngày nào ông còn ngồi đó, chiến tranh sẽ không chấm dứt được.

Khoa chính trị học có sẵn tên gọi cho tình thế này. George Downs và David Rocke, trong một khảo luận năm 1994, gọi là "đánh bạc để gỡ" (gambling for resurrection). H. E. Goemans, trong cuốn War and Punishment (2000), lấy Đệ Nhất Thế Chiến làm thí dụ để chỉ ra rằng người cầm quyền nào biết mình sẽ mất ghế, hay tệ hơn, nếu chịu một hòa ước thua thiệt, thì có lý do để đánh tiếp và chờ một phép lạ ngoài mặt trận. Ông Zelensky có thể thành thật tin rằng mình đang giữ nước. Nhưng ông đã buộc sự nghiệp chính trị của mình vào lời thề không nhượng tấc đất nào, và chính lời thề ấy nay chắn ngang con đường đi tới hòa bình.

Uy tín của chính quyền Kiev cũng sứt mẻ từ bên trong. Tháng 7 năm 2025, ông Zelensky ký luật đặt Cơ Quan Chống Tham Nhũng Quốc Gia (NABU) dưới quyền Tổng Biện Lý, rồi phải rút lại sau khi dân Kiev xuống đường, cuộc biểu tình chống chính phủ lớn đầu tiên từ khi chiến tranh bùng nổ. Tháng 11 cùng năm, NABU phanh phui một đường dây ăn bớt chừng 100 triệu Mỹ kim tại Energoatom, công ty điện nguyên tử quốc doanh, liên can tới Timur Mindich, người từng chung vốn với ông Zelensky trong hãng Kvartal 95. Ngày 28 tháng 11, Đổng Lý Văn Phòng Phủ Tổng Thống Andriy Yermak, nhân vật quyền thế thứ nhì ở Kiev, từ chức sau khi nhà ông bị khám xét.

Muốn hiểu vì sao Hoa Thịnh Đốn đi tới chỗ đòi Kiev thay người, phải lùi về trước năm 2022, trước cả năm 2014. Người giảng chuyện ấy rành mạch nhất là Giáo Sư John J. Mearsheimer, trong một bài giảng tại Viện Đại Học Chicago năm 2015, bảy năm trước khi chiến xa Nga vượt biên giới.

Xin nói trước một điều. Giải thích vì sao một người làm một việc khác với bào chữa cho việc ấy. Sử gia nào cũng hiểu vì sao Nhật đánh Trân Châu Cảng tháng 12 năm 1941, sau khi Hoa Kỳ cấm vận dầu hỏa mùa hè năm đó; hiểu như vậy không biến ai thành kẻ bênh vực Đông Kinh. Putin là người xua quân xâm lăng một quốc gia có chủ quyền. Điều ấy rõ như ban ngày, và chính Giáo Sư Mearsheimer cũng nhận Putin "hẳn nhiên có khuynh hướng độc tài, côn đồ". Điều đáng bàn là: cuộc chiến có tránh được không, và ai đã bỏ lỡ những dịp để tránh nó?

Phần 2: Ông giáo sư "thế kỷ 19"

John Mearsheimer tốt nghiệp Trường Võ Bị West Point năm 1970, phục vụ năm năm trong Không Quân Hoa Kỳ, rồi đậu tiến sĩ chính trị học tại Cornell. Ông giữ ghế giáo sư R. Wendell Harrison ở Viện Đại Học Chicago và là tác giả cuốn The Tragedy of Great Power Politics (Bi kịch của chính trị đại cường, 2001), một trong những công trình căn bản của trường phái hiện thực trong bang giao quốc tế. Theo trường phái này, các cường quốc sống trong một thế giới không có cảnh sát. Nước nào cũng phải tự lo an ninh cho mình, và điều một cường quốc sợ nhất là một liên minh quân sự thù nghịch dọn tới sát cửa nhà.

Số tháng 9-10 năm 2014 của tạp chí Foreign Affairs đăng bài ông viết, "Why the Ukraine Crisis Is the West's Fault" (Vì sao khủng hoảng Ukraine là lỗi của Tây Phương). Năm 2015, ông trình bày lại lập luận ấy trong chương trình UnCommon Core của Viện Đại Học Chicago. Video được đưa lên mạng ngày 25 tháng 9 năm 2015, có hàng chục triệu lượt xem và được chia sẻ ồ ạt sau tháng 2 năm 2022, khi thiên hạ đi tìm lời giải thích cho cuộc chiến. Mearsheimer đã cảnh cáo từ bảy năm trước.

Ông tự nhận mình thuộc phe thiểu số. Ở Hoa Kỳ, theo lời ông, chỉ có Giáo Sư Stephen Cohen, Tiến Sĩ Henry Kissinger, Giáo Sư Stephen Walt và một nhúm người nữa nghĩ như ông.

Trước khi bàn nguyên nhân, ông đặt ba dữ kiện làm nền.

Dữ kiện thứ nhất là quyền lợi chiến lược của Hoa Kỳ, tức những nơi người Mỹ sẵn sàng đổ máu. Ngoài Tây Bán Cầu, theo ông chỉ có ba vùng: Âu Châu, Đông Bắc Á và Vịnh Ba Tư. Từ khi giành độc lập năm 1783, Hoa Kỳ luôn đặt Âu Châu lên đầu; Nhật đánh Trân Châu Cảng mà Hoa Kỳ vẫn theo chính sách "Âu Châu trước" suốt Đệ Nhị Thế Chiến. Thứ tự ấy đang đảo. Vì Trung Cộng lớn mạnh, Á Châu sẽ thành vùng quan trọng nhất. Vịnh Ba Tư đứng thứ nhì, vì dầu ở đó chảy sang Ấn Độ và Trung Hoa. Âu Châu tụt xuống hàng thứ ba, xa lắc. Người Mỹ, theo lời ông, đang để Âu Châu lại trong kính chiếu hậu, mà khủng hoảng Ukraine lại nằm ở Âu Châu.

Dữ kiện thứ nhì là địa lý. Đi từ tây sang đông, Âu Châu có năm nước lớn đáng kể: Pháp, Đức, Ba Lan, Ukraine và Nga. Trong thế kỷ 20, hai nước nặng ký nhất là Đức và Nga (hay Liên Sô), và hai nước ấy đã đánh nhau những trận tàn khốc trên đất Ba Lan, Ukraine và Bạch Nga (Belarus). Ukraine nằm sát nách Nga; Ba Lan nằm sát nách Ukraine.

Dữ kiện thứ ba: Ukraine là một nước chia đôi. Mearsheimer trình chiếu bản đồ ngôn ngữ, bản đồ hai cuộc bầu cử năm 2004 và 2010, và hai cuộc thăm dò của Viện Cộng Hòa Quốc Tế (IRI) ở Hoa Kỳ. Tấm nào cũng hiện cùng một lằn ranh. Miền tây nói tiếng Ukraine, bỏ phiếu cho phe thân Tây Phương, muốn vào Liên Hiệp Âu Châu và NATO. Miền đông nói tiếng Nga, bỏ phiếu cho ông Viktor Yanukovych, muốn vào Liên Hiệp Quan Thuế với Nga, Bạch Nga (Belarus) và Kazakhstan, và chẳng mặn mà gì với NATO. Vì vậy, theo ông, những gì đang diễn ra trong lòng Ukraine phần lớn là nội chiến.

Ông thêm một chi tiết: nhiều nước Đông Âu, cả nước Đức, sống nhờ khí đốt của Nga, và chừng ấy đủ cho Mạc Tư Khoa một đòn bẩy lớn.

Ông xét nguyên nhân ở ba tầng: căn nguyên sâu xa, ngòi nổ trực tiếp, và phản ứng của Nga.

Phần 3: Căn nguyên sâu xa: kéo Ukraine ra khỏi quỹ đạo Nga

Ông nói thẳng luận điểm của mình: "Lập luận của tôi là Tây Phương phải chịu trách nhiệm chính về mớ bòng bong này, chứ không phải người Nga." Hoa Kỳ và các đồng minh Âu Châu muốn kéo Ukraine ra khỏi quỹ đạo Nga, đưa vào khối Tây Phương. "Mục tiêu căn bản của chúng ta là biến Ukraine thành một tiền đồn của Tây Phương ngay biên giới nước Nga. Và nước Nga nói: chuyện đó sẽ không xảy ra, chấm hết."

Kế hoạch ấy có ba mũi. Mũi thứ nhất, quan trọng nhất, là nới rộng NATO về phía đông. Mũi thứ nhì là nới rộng Liên Hiệp Âu Châu, buộc kinh tế Ukraine vào Tây Phương như đã làm với Ba Lan, Tiệp, Slovaquie và ba nước vùng Baltique. Mũi thứ ba là "cổ võ dân chủ", tức những cuộc cách mạng màu, như Cách Mạng Cam ở Kiev năm 2004.

Về mũi thứ ba, Mearsheimer nói một điều khó nghe với người Mỹ. Ai trong chúng ta cũng quý dân chủ. Nhưng ở Mạc Tư Khoa hay Bắc Kinh, khi Hoa Thịnh Đốn nói "cổ võ dân chủ", người ta nghe ra hai chữ lật đổ. Giới lãnh đạo Trung Cộng tin rằng Mỹ đứng sau các cuộc biểu tình ở Hồng Kông. "Và quý vị biết không," ông nói, "họ đúng là đang nằm trong tầm ngắm." Hoa Kỳ cổ võ dân chủ một phần vì tin rằng người được bầu lên sẽ thân Mỹ, một mũi tên trúng hai con chim.

Về mũi thứ nhất, NATO nới rộng hai đợt lớn. Năm 1999 kết nạp Ba Lan, Tiệp và Hung Gia Lợi. Năm 2004 kết nạp ba nước Baltique là Estonie, Lettonie, Lituanie, cùng Lỗ Ma Ni, Bảo Gia Lợi, Slovaquie và Slovénie. Nga phản đối từ giữa thập niên 1990, nhưng Nga khi ấy quá yếu, các nước mới vào phần nhiều là nước nhỏ, nên Mạc Tư Khoa đành ngậm bồ hòn làm ngọt.

Ở đây phải chen vào một chuyện bài giảng năm 2015 không kể, và ít ai ở Tây Phương muốn nhắc: nước Nga từng gõ cửa NATO.

Tháng 12 năm 1991, Tổng Thống Boris Yeltsin gửi thư tới NATO, nêu việc Nga gia nhập Minh Ước như một mục tiêu lâu dài. Tháng 3 năm 2000, ký giả David Frost của đài BBC hỏi Nga có thể vào NATO không; Putin, khi ấy còn là quyền tổng thống, đáp "Tại sao không?", miễn là quyền lợi của Nga được tôn trọng và Nga là một hội viên bình đẳng.

Tháng 6 năm 2000, khi Tổng Thống Bill Clinton sang Mạc Tư Khoa, theo lời Putin kể lại với đạo diễn Oliver Stone, ông đề nghị: "Hãy xét khả năng nước Nga gia nhập NATO." Clinton đáp "Tại sao không?", nhưng phái đoàn Mỹ thì "rất lo". Năm 2024, Putin kể thêm với ký giả Tucker Carlson rằng tối hôm ấy phía Mỹ trả lời: lúc này thì không thể.

Lời kể rành mạch nhất lại đến từ phía Tây Phương.

Ông George Robertson, Tổng Thư Ký NATO từ 1999 đến 2003, kể với tạp chí Foreign Policy rằng trong một buổi gặp riêng tại Bruxelles ít lâu sau biến cố 11 tháng 9 năm 2001, Putin hỏi thẳng: "Bao giờ quý vị mời nước Nga vào NATO?" Robertson đáp NATO không mời ai cả; nước nào muốn vào thì nộp đơn, NATO sẽ xét. Putin nói nước Nga sẽ không "đứng xếp hàng chung với một lô nước chẳng đáng kể gì". Câu chuyện dừng ở đó.

Nói theo lối ngoại giao, câu trả lời của NATO là: xin nộp đơn và chờ tới lượt. Nói theo lối thường, đó là lời từ chối. Cánh cửa đóng lại trước mặt Mạc Tư Khoa trong khi vẫn mở rộng cho các lân bang của Nga. Một cường quốc có võ khí nguyên tử, hội viên thường trực của Hội Đồng Bảo An Liên Hiệp Quốc, được bảo hãy nộp đơn rồi xếp hàng như Albanie hay Macédoine. Người viết không cho rằng NATO lẽ ra phải kết nạp Nga ngay năm 2001. Nhưng một liên minh sinh ra để chống Liên Sô, khép cửa với nước Nga hậu Sô Viết rồi tiến dần tới biên giới Nga, thì đừng ngạc nhiên khi Mạc Tư Khoa coi mình là mục tiêu.

Rắc rối lớn bắt đầu tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Bucarest tháng 4 năm 2008. Bản tuyên cáo cuối hội nghị viết: "NATO hoan nghênh nguyện vọng Âu-Đại Tây Dương của Ukraine và Géorgie muốn gia nhập NATO. Hôm nay chúng tôi đồng ý rằng hai nước này sẽ trở thành hội viên NATO." Thứ Trưởng Ngoại Giao Nga lên tiếng ngay rằng đưa Géorgie và Ukraine vào NATO là "một lầm lẫn chiến lược to lớn, sẽ gây hậu quả hết sức nghiêm trọng cho an ninh toàn Âu Châu". Putin gọi đó là "một mối đe dọa trực tiếp" cho nước Nga.

Hoa Thịnh Đốn đã được báo trước, và báo bởi chính người của mình. Đầu năm 2008, Đại Sứ Hoa Kỳ tại Mạc Tư Khoa William Burns, về sau là Giám Đốc CIA dưới thời Tổng Thống Biden, gửi về một công điện đề tựa "Nyet means nyet" (Không là không). Công điện viết rằng theo giới chuyên môn, Nga đặc biệt lo sự chia rẽ trầm trọng ở Ukraine quanh chuyện NATO "có thể đưa tới một cuộc phân hóa lớn, có bạo động, tệ nhất là nội chiến", và khi ấy "Nga sẽ phải quyết định có can thiệp hay không".

Trong hồi ký The Back Channel (2019), ông Burns chép lại lời mình viết cho Ngoại Trưởng Condoleezza Rice cùng thời gian ấy: Ukraine vào NATO là "lằn ranh đỏ chói nhất trong mọi lằn ranh đỏ" đối với giới lãnh đạo Nga, "không riêng gì Putin".

Đức và Pháp hiểu điều đó. Theo Mearsheimer, chính sự chống đối của Đức, nhất là của Thủ Tướng Angela Merkel, khiến NATO không có bước cụ thể nào để kết nạp Ukraine và Géorgie tại Bucarest; phía Mỹ chỉ giành được câu tuyên bố kể trên.

Tháng 6 năm 2022, bà Merkel giải thích rằng năm 2008 Ukraine còn là "một nước chia rẽ, nền dân chủ chưa vững", và bà sợ Mạc Tư Khoa sẽ coi việc kết nạp Ukraine như một lời tuyên chiến. "Tôi không muốn khiêu khích thêm nữa," bà nói.

Kết quả là một lời hứa nửa vời, đủ để chọc giận Nga mà không đủ để che chở ai. Tháng 8 năm 2008, chiến tranh nổ ra giữa Nga và Géorgie. Theo Mearsheimer, Géorgie tưởng Tây Phương đã ra hiệu sẽ đứng sau lưng mình, vì mình sắp vào NATO, nên dám làm găng với Nga. Quân Nga đè bẹp Géorgie trong năm ngày. Ông dặn thính giả nhớ kỹ hội nghị Bucarest và bản tuyên cáo ấy.

Phần 4: Tháng 2 năm 2014 và Chủ Thuyết Monroe của người Nga

Căn nguyên sâu xa không giải thích được vì sao khủng hoảng bùng nổ đúng ngày 22 tháng 2 năm 2014. Mearsheimer gọi ngày ấy là ngày đảo chánh.

Chuyện bắt đầu tháng 11 năm 2013. Tổng Thống Yanukovych đang điều đình với Liên Hiệp Âu Châu một thỏa ước liên kết, bước đầu để đưa Ukraine vào Âu Châu, nói cách khác là vào Tây Phương. Nga chịu một giải pháp bốn bên gồm Nga, Liên Hiệp Âu Châu, Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế và Ukraine, nhưng nhất định không để Ukraine ký riêng với Âu Châu mà gạt Nga ra ngoài. Điều kiện Âu Châu đưa ra không hậu, vì Âu Châu đòi Kiev dẹp tham nhũng, điều giới cầm quyền Ukraine chẳng thiết. Ngày 21 tháng 11, Yanukovych gác thỏa ước. Chưa đầy một tháng sau, Nga trả giá: mua 15 tỷ Mỹ kim trái phiếu Ukraine và hạ giá khí đốt chừng một phần ba.

Biểu tình nổ ra ở Quảng Trường Độc Lập (Maidan) tại Kiev. Mearsheimer nhận rằng chính quyền Yanukovych đàn áp quá tay khiến biểu tình bùng lớn. Ngày 22 tháng 1 năm 2014 có hai người chết đầu tiên. Từ ngày 18 tới ngày 20 tháng 2, gần một trăm người thiệt mạng. Ngoại trưởng Đức, Pháp và Ba Lan bay sang Kiev, dàn xếp được một thỏa hiệp ngày 21 tháng 2: bầu cử sớm, trên thực tế là đưa Yanukovych rời ghế. Đám biểu tình bác thỏa hiệp. Trong hàng ngũ họ có những phần tử phát xít mang võ khí, số ít nhưng có thật, theo lời Mearsheimer. Ngày 22 tháng 2, Yanukovych chạy sang Nga.

Hôm sau, Quốc Hội biểu quyết bãi bỏ luật ngôn ngữ năm 2012, thứ luật bảo đảm chỗ đứng cho tiếng Nga ở miền đông. Quyền tổng thống về sau không ký ban hành, nhưng lá phiếu ấy đủ làm miền đông hoảng. Ngày 27 tháng 2, quân Nga bắt đầu chiếm các trạm kiểm soát ở Crimée. Mearsheimer lưu ý đó là quân có mặt sẵn, vì Nga thuê hải cảng Sébastopol của Ukraine làm căn cứ hải quân. Hôm sau, thêm quân Nga kéo vào. Ngày 16 tháng 3, Crimée trưng cầu dân ý; ngày 18, Nga sáp nhập bán đảo. Ít lâu sau, giao tranh nổ ra ở miền Đông. Mearsheimer tin là có quân Nga ở đó, dù không ai bên ngoài biết bao nhiêu.

Phản ứng của Nga, theo ông, gồm hai phần. Thứ nhất, Nga lấy Crimée và không đời nào trả lại, vì không đời nào Nga để Crimée thành căn cứ NATO. Thứ nhì, Nga không tìm cách chiếm cả Ukraine. Ông chế giễu những ai bảo Putin muốn dựng lại Liên Sô: "Putin quá khôn để làm chuyện đó." Hãy nhớ chuyện Liên Sô ở A Phú Hãn, chuyện Mỹ ở A Phú Hãn và Irak, chuyện Do Thái ở Nam Liban. Muốn phá nước Nga thì cứ xúi Nga đi chiếm Ukraine.

Putin làm việc khác: phá cho Ukraine nát, rồi nhắn Tây Phương rằng các anh có hai đường. Một là lùi lại, để Ukraine trở về làm quốc gia trái độn như trước ngày 22 tháng 2 năm 2014. Hai là cứ tiếp tục, và chúng tôi sẽ phá nát nước này. Mearsheimer tóm ý Putin trong một câu: "Tôi sẽ phá nát nó trước khi các anh lấy được."

Vì sao Nga hành động như thế? Vì Nga là một cường quốc, và cường quốc nào cũng không để đối thủ lấy một vùng đất rộng lớn, hệ trọng về chiến lược, nằm ngay sát biên giới mình. Mearsheimer nhắc người Mỹ về Chủ Thuyết Monroe năm 1823: Tây Bán Cầu là sân sau của Hoa Kỳ, không cường quốc ở xa nào được đem quân vào.

Tháng 10 năm 1962, khi Liên Sô đặt hỏa tiễn ở Cuba, cách bờ biển Florida chừng 150 cây số, nước Mỹ, chữ của ông, "phát điên". Rồi ông đặt giả thuyết: hai mươi năm nữa, một Trung Cộng hùng mạnh lập liên minh quân sự với Gia Nã Đại và Mễ Tây Cơ, đóng quân trên đất hai nước ấy. Hoa Thịnh Đốn sẽ khoanh tay mà bảo rằng chúng ta là người thế kỷ 21, lo chuyện quân Trung Hoa ở biên giới là lối nghĩ thế kỷ 19 của Putin chăng? Dĩ nhiên là không.

"Họ đã nói trước với chúng ta," ông nhấn mạnh. Lời tuyên bố sau Bucarest, cuộc chiến Géorgie năm 2008, tất cả đều là lời cảnh cáo, vậy mà Tây Phương vẫn không ngừng tay. Khi Nga phản ứng, Tổng Thống Obama và gần hết giới cầm quyền Tây Phương lại ngạc nhiên. Mearsheimer giải thích: họ là "người thế kỷ 21", tin rằng chính trị quân bình lực lượng đã chết. Putin, cũng như giới lãnh đạo Bắc Kinh, là "người thế kỷ 19". Ông cười nhận mình cũng là người thế kỷ 19, nên mỗi lần sang Trung Hoa giảng bài, ông mở đầu bằng câu mừng được về lại với người nhà. Ông nghĩ người Trung Hoa sẽ ăn đứt người Mỹ.

Phần 5: Những ngộ nhận ở Hoa Thịnh Đốn, và một ván bài thua

Luận điệu chính thống ở Tây Phương quy lỗi cho Putin, theo ba giọng. Giọng thứ nhất bảo Putin mất trí; bà Merkel từng nói ông "sống trong một thế giới khác". Giọng thứ nhì bảo Putin quyết dựng lại một nước Nga Vĩ Đại. Giọng thứ ba đem Putin ra so với Hitler, như bà Hillary Clinton từng so việc Nga làm ở Crimée với việc Hitler làm trong thập niên 1930. Mearsheimer, người dạy và viết nhiều về Đức Quốc Xã, gọi việc so sánh này là "nực cười hết mức". Còn nước Nga Vĩ Đại, ông nói nếu làm được thì chắc Putin đã làm, nhưng Nga là một cường quốc đang suy, đi chiếm Ukraine hay các nước Baltique là tự lao vào bụi gai. Putin không mất trí. Ông là người tính toán chiến lược rất kỹ.

Luận điệu kế tiếp cho rằng Hoa Kỳ là một bá chủ hiền lành, chỉ muốn ổn định cho Âu Châu và thế giới. Nhật, Đức, Ba Lan nhìn Mỹ như vậy. Iran, Trung Cộng và Nga thì không, nên những việc Hoa Thịnh Đốn cho là vô hại, như cổ võ dân chủ, họ coi là đe dọa. "Nếu không biết đặt mình vào vị trí người khác," ông nói, "quý vị sẽ chuốc lấy rắc rối to."

Luận điệu sau cùng cho rằng hành động của Putin chứng tỏ nới rộng NATO là khôn ngoan. Mearsheimer bác. Không có bằng chứng nào cho thấy trước tháng 2 năm 2014 Hoa Thịnh Đốn coi Putin là kẻ hung hăng, hay nới rộng NATO để ngăn chặn Nga. Những người chủ trương nới rộng NATO tin rằng chính trị quân bình lực lượng đã chết, nên cứ việc lái xe tới tận cửa nhà Putin mà không sao. Chỉ sau ngày 22 tháng 2 năm 2014 họ mới quyết định rằng Nga hung hăng. Vì vậy Tổng Thống Obama và cả Hoa Thịnh Đốn mới trở tay không kịp.

Đã quy lỗi cho Nga thì Tây Phương chỉ còn một cách: tăng gấp đôi tiền cược. Mình là người tốt, Nga là kẻ xấu muốn dựng lại đế quốc, nhượng bộ chút nào cũng là Munich tháng 10 năm 1938, vậy phải siết chặt thêm nữa. Mearsheimer cho rằng đó là một ván bài thua.

Tây Phương tin rằng cứ đánh vào túi tiền là Nga sẽ buông tay. Nhưng khi quyền lợi an ninh sinh tử bị đụng tới, một quốc gia chịu khổ được rất lâu trước khi bỏ cuộc, và Ukraine là quyền lợi sinh tử của Nga. Với Mỹ thì không. Không ai ở Hoa Thịnh Đốn đòi đánh nhau vì Ukraine, kể cả Thượng Nghị Sĩ John McCain, người mà theo lời ông "chưa từng thấy cuộc chiến nào mình không muốn đánh". Cán cân quyết tâm nghiêng hẳn về phía Nga, chưa kể Nga nắm van khí đốt của Âu Châu.

Giả sử Tây Phương thắng, dồn được Putin tới chân tường, liệu đó có phải điều tốt? Nga có hàng ngàn đầu đạn nguyên tử, và một quốc gia chỉ dùng võ khí nguyên tử khi tuyệt vọng, khi thấy sự sống còn của mình bị đe dọa. Dồn Putin tới tuyệt vọng là liều một cuộc chiến tranh nguyên tử vì một mảnh đất không thuộc quyền lợi sinh tử của Hoa Kỳ.

Rồi ông chỉ ra điều phi lý nhất. Kết nạp Ukraine vào NATO là trao cho Ukraine Điều 5 của Minh Ước, tức lời cam kết đem quân cứu nếu Ukraine bị đánh. Thứ cam kết ấy chỉ dành cho những nơi thuộc quyền lợi sinh tử, như Tây Đức thời Chiến Tranh Lạnh. Vậy mà Tây Phương bàn chuyện trao Điều 5 cho một nước mà chính họ, qua việc không chịu đem quân bảo vệ năm 2014, đã ngầm nhận là không sinh tử.

Người xưa nói "viễn thủy bất cứu cận hỏa", nước ở xa không cứu được lửa gần; đây là thứ nước người hứa còn chưa chắc muốn đem tới. "Chuyện ấy cho thấy chính sách đối ngoại Mỹ bây giờ rối tới mức nào," ông nói. Hoa Kỳ có bàn tay vua Midas, có điều là bàn tay ngược, đụng vào đâu hỏng đó: A Phú Hãn, Irak, Libye, Ukraine.

Trong phần hỏi đáp, một thính giả muốn ông nói rõ "đám người ở Hoa Thịnh Đốn" là đám nào. Ông đáp: cả Hoa Thịnh Đốn. Về đối ngoại, Cộng Hòa và Dân Chủ giống nhau như Tweedledee và Tweedledum, cặp sinh đôi trong truyện của Lewis Carroll, nói theo lối mình là cá mè một lứa. Phe tân bảo thủ bên Cộng Hòa và phe "đế quốc tự do" bên Dân Chủ cùng tin rằng Hoa Kỳ có quyền và có bổn phận can thiệp khắp hành tinh. Có ai trong giới chính trị chịu nghe ông, Stephen Cohen và Kissinger không? "Không. Không ai cả." Ông giải thích: Hoa Kỳ an toàn tới mức có thể theo đuổi những chính sách dại dột mà không bị dội ngược, nên rất khó cãi lại giới cầm quyền. Báo chí Mỹ và Âu Châu thì cứ lặp lại luận điệu chính thống.

Phần 6: Lời khuyên bị bỏ ngoài tai

Giải pháp Mearsheimer đưa ra rất giản dị: một Ukraine trung lập, làm quốc gia trái độn giữa NATO và Nga. Ông vẽ lại sơ đồ. NATO gồm Pháp, Đức, Ba Lan; Ukraine ở giữa; Nga ở phía đông. Điều phải tránh là một Ukraine bị cắt đôi, miền tây vào NATO, miền đông về Nga, quân Mỹ và quân Nga gườm nhau hai bên bờ sông Dniepr. Muốn vậy, Tây Phương phải công khai từ bỏ việc nới rộng NATO.

Phải lập một kế hoạch cứu nguy kinh tế cho Ukraine có cả Nga, Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế và Liên Hiệp Âu Châu cùng góp, đúng điều Putin đề nghị năm 2013 mà Âu Châu dại dột từ chối. Phải bảo đảm quyền của các sắc dân thiểu số, nhất là quyền dùng tiếng mẹ đẻ, và cho miền đông được tự trị rộng rãi. "Chúng ta có làm điều nào trong số đó không?" ông tự hỏi. "Không."

Về hậu quả, ông cho rằng sẽ không có Chiến Tranh Lạnh mới, vì Nga không phải Liên Sô. Đối thủ ngang tầm của Hoa Kỳ là Trung Cộng, và khi mối đe dọa ấy thành hình, nó sẽ lớn chưa từng thấy. Liên minh kềm chế Trung Cộng, theo ông, sẽ gồm Đại Hàn, Nhật Bản, Việt Nam, Đài Loan, Tân Gia Ba, Ấn Độ, và cả Nga. "Người Nga sẽ đứng về phía chúng ta," ông nói, "và đó là thêm một lý do cho thấy chính sách này ngu xuẩn tới đâu." Tây Phương đang đẩy Nga vào vòng tay Trung Cộng, trong khi Hoa Kỳ cần Nga trong hồ sơ Iran, hồ sơ Syrie và nhiều chuyện khác.

Người Việt đọc tới đây nên dừng lại một chút. Trong ba điểm nóng ông kể ở Á Châu có Biển Đông, nơi Trung Cộng đang xây phi đạo trên những rạn san hô thuộc quần đảo Trường Sa, quần đảo Việt Nam Cộng Hòa từng đặt chủ quyền và đóng quân. Hai điểm kia là eo biển Đài Loan và quần đảo Senkaku, người Trung Hoa gọi là Điếu Ngư. Mỗi viên đạn, mỗi đồng Mỹ kim đổ vào Ukraine là một viên đạn, một đồng Mỹ kim vắng mặt ở Á Châu. Mỗi năm chiến tranh kéo dài, Mạc Tư Khoa lại phải nương vào Bắc Kinh thêm một bậc.

Ông tiên đoán NATO sẽ dần mất tác dụng như một liên minh, vì Hoa Kỳ sẽ chuyển trọng tâm sang Á Châu. Các đồng minh Á Châu như Nhật đã bắt đầu tự hỏi có thể trông cậy vào Hoa Thịnh Đốn trong một cơn khủng hoảng với Trung Cộng hay không. Crimée thì mất hẳn.

Phần ông coi là quan trọng nhất nói về chính người Ukraine.

Nhiều người ở Tây Phương cho rằng lập trường của ông vô luân, vì ông đổ lỗi cho Tây Phương mà tha cho Putin. Ông đáp: Tây Phương đang dắt Ukraine đi trên con đường trải hoa, và cuối đường Ukraine sẽ tan nát. Tây Phương khuyến khích người Ukraine cứng rắn với Nga, làm họ tin rằng rồi họ sẽ vào được Tây Phương, vì Tây Phương sẽ thắng Putin và thời gian đứng về phía mình. Người Ukraine tin theo, gần như không chịu thỏa hiệp gì với Nga.

Binh thư có kế "thượng ốc trừu thê", dụ người leo lên lầu rồi rút thang. Bài giảng năm 2015 tả một cảnh rất giống kế ấy. Lời khuyên cuối của ông là trung lập hóa Ukraine, giúp Ukraine dựng lại kinh tế, đưa Ukraine ra khỏi cuộc tranh giành giữa Nga và NATO. Theo ông, đó là "điều tốt nhất có thể đến với người Ukraine".

Phần 7: Từ bài giảng tới chiến tranh

Năm 2015, Mearsheimer cho rằng Putin sẽ không đem quân chiếm Ukraine, vì giữ một cuộc xung đột đóng băng ở miền Đông đã đủ để Ukraine không vào được NATO. Bảy năm sau, Putin đem quân. Muốn hiểu vì sao, phải xem những gì xảy ra trong khoảng giữa.

Tháng 2 năm 2015, Đức và Pháp bảo trợ thỏa hiệp Minsk II để ngưng chiến ở miền Đông. Tháng 12 năm 2022, bà Merkel nói với tuần báo Die Zeit rằng thỏa hiệp Minsk năm 2014 là "một cố gắng để cho Ukraine thêm thời gian", và Ukraine "đã dùng thời gian ấy để mạnh lên". Mạc Tư Khoa hiểu câu ấy theo một nghĩa: Tây Phương chưa bao giờ thật lòng với Minsk.

Trong khi đó NATO không rút lại lời hứa Bucarest. Tháng 6 năm 2021, thông cáo của hội nghị thượng đỉnh NATO tại Bruxelles nhắc lại "quyết định tại hội nghị Bucarest năm 2008 rằng Ukraine sẽ trở thành hội viên của Liên Minh". 

Ngày 10 tháng 11 năm 2021, Hoa Kỳ và Ukraine ký Hiến Chương Hợp Tác Chiến Lược, ghi nhận nguyện vọng vào NATO của Kiev. Quân đội Ukraine được Tây Phương huấn luyện và võ trang. Nhìn từ Mạc Tư Khoa, Ukraine đang thành hội viên NATO trên thực tế, chỉ thiếu tờ giấy.

Ngày 17 tháng 12 năm 2021, Nga công bố hai dự thảo hiệp ước gửi Hoa Kỳ và NATO, đòi cam kết có giá trị pháp lý rằng NATO ngưng nới rộng về phía đông, không kết nạp Ukraine, và không đóng quân tại các nước vào NATO sau năm 1997. 

Ngày 26 tháng 1 năm 2022, Hoa Kỳ và NATO trả lời bằng văn thư: sẵn sàng bàn về kiểm soát võ khí và các biện pháp tạo tin cậy, còn chính sách "cửa mở" của NATO thì không thay đổi. Bốn tuần sau, ngày 24 tháng 2 năm 2022, quân Nga tràn qua biên giới.

Vì sao Putin phải đánh? Theo lý luận của trường phái hiện thực, một cường quốc thấy một mối đe dọa sinh tử đang thành hình sát biên giới mình, khi đường ngoại giao đã bị chặn, sẽ ra tay trước khi mối đe dọa thành sự thật. Sử gia gọi đó là chiến tranh phòng ngừa. Mearsheimer về sau chỉ ra rằng Nga khởi sự với chưa tới 200.000 quân, không đủ để chiếm và giữ một nước hơn 40 triệu dân; theo ông, mục tiêu của Mạc Tư Khoa là buộc Kiev từ bỏ NATO, chưa phải là nuốt trọn Ukraine. Giải thích như vậy không làm cuộc xâm lăng bớt tội. Nó chỉ cho thấy cuộc chiến có nguyên nhân, và nguyên nhân ấy tháo gỡ được.

Dịp tháo gỡ đến rất sớm. Cuối tháng 3 năm 2022, chỉ năm tuần sau khi chiến tranh bùng nổ, phái đoàn hai bên họp ở Istanbul và phác ra một giải pháp: Ukraine trung lập, không có võ khí nguyên tử, đổi lấy bảo đảm an ninh quốc tế. 

Tháng 11 năm 2023, ông David Arakhamia, trưởng phái đoàn Ukraine ở Istanbul, kể với ký giả Natalia Moseichuk: "Họ sẵn sàng chấm dứt chiến tranh nếu chúng tôi chấp nhận trung lập, như Phần Lan ngày trước." Ông kể thêm rằng khi phái đoàn từ Istanbul về, Thủ Tướng Anh Boris Johnson sang Kiev ngày 9 tháng 4 và bảo đừng ký gì với họ cả, "cứ đánh đi".

Ông Johnson cải chính, gọi đó là chuyện nhảm và là tuyên truyền của Nga. Ông Arakhamia cũng nêu những lý do khác: Kiev không tin Nga giữ lời nếu không có bảo đảm, và Hiến Pháp Ukraine ghi mục tiêu vào NATO. Điều khoản ấy mới được thêm vào năm 2019; từ năm 2010 tới cuối năm 2014, chính luật pháp Ukraine còn ghi rằng Ukraine không tham gia khối quân sự nào. Đọc theo cách nào thì sự thật vẫn vậy: mùa xuân năm 2022, một hòa ước dựa trên sự trung lập của Ukraine đã nằm trên bàn, rồi bị gác lại.

Từ đó tới nay đã hơn 4 năm rưỡi. Hàng trăm ngàn người chết và bị thương, hàng triệu người bỏ xứ, gần một phần năm lãnh thổ Ukraine nằm trong tay Nga. Ngày 14 tháng 12 năm 2025, tại Bá Linh, ông Zelensky tuyên bố sẵn sàng bỏ ý định vào NATO để đổi lấy bảo đảm an ninh của Tây Phương, và gọi đó là "một sự nhượng bộ của phía chúng tôi".

Sau gần 4 năm máu đổ, Kiev quay về gần đúng chỗ đứng có thể chọn ở Istanbul năm 2022, chỗ đứng mà chính luật Ukraine từng ghi nhận, và lẽ ra đã giữ được nếu NATO đừng đưa ra ở Bucarest một lời hứa không lộ trình, không thời hạn. Cuộc chiến này đã có thể tránh được. Mearsheimer nói điều ấy từ năm 2015.

Phần 8: Vì sao quyết định của Tổng Thống Trump là sáng suốt

Năm 2015, khi được hỏi có ai trong giới chính trị chịu nghe mình, Mearsheimer đáp: không ai cả. Mười năm sau, ngày 26 tháng 2 năm 2025, trong phiên họp nội các đầu tiên của nhiệm kỳ hai, Tổng Thống Trump nói về Ukraine: "NATO thì quý vị quên đi. Tôi nghĩ vì chuyện đó mà mọi sự bắt đầu." Lần đầu tiên, một tổng thống Hoa Kỳ nói công khai điều ông giáo sư Chicago đã viết từ năm 2014.

Ông Trump đứng ngoài cái giới mà Mearsheimer gọi là cá mè một lứa. Ông không thuộc phe tân bảo thủ, cũng chẳng thuộc phe "đế quốc tự do". Lối ông nhìn thế giới gần với lối nhìn của người thế kỷ 19: quyền lợi quốc gia và cán cân lực lượng. Ông coi Tây Bán Cầu và Trung Cộng là mối bận tâm hàng đầu, và đòi Âu Châu tự gánh phần lớn việc phòng thủ của mình. Đó gần đúng thứ tự Mearsheimer vạch ra năm 2015.

Bảo ông Trump theo phe Putin là đọc sai.

Ngày 22 tháng 10 năm 2025, Bộ Tài Chánh Hoa Kỳ chế tài Rosneft và Lukoil, hai công ty dầu lớn nhất của Nga, đòn chế tài lớn đầu tiên nhắm vào Mạc Tư Khoa từ khi ông trở lại Tòa Bạch Ốc. Từ mùa hè năm 2025, võ khí Mỹ vẫn tới tay Ukraine qua những hợp đồng do các nước Âu Châu trả tiền.

Vụ mua dầu diesel tháng này, theo Reuters, được hai đặc sứ Steve Witkoff và Jared Kushner trình bày với phía Ukraine như miếng mồi để kéo Điện Cẩm Linh trở lại bàn hội nghị. Cà rốt và cây gậy là nghề cũ của ngoại giao. Đọc được nước cờ của đối thủ khác với đứng về phe đối thủ, và người đánh cờ không đọc nổi nước đi của đối thủ thì thua.

Kế hoạch Hoa Kỳ và Âu Châu đang soạn, theo ký giả David Ignatius của Washington Post ngày 12 tháng 10, có bốn phần: 

• đóng băng mặt trận ở tuyến hiện thời; 
• bảo đảm an ninh cho Ukraine theo khuôn Điều 5; 
• một quỹ tái thiết có Ngân Hàng Thế Giới và BlackRock góp sức; 
• và một thỏa thuận năng lượng cho dầu khí Nga trở lại Âu Châu, lợi tức chuyển vận chia cho cả Kiev lẫn Mạc Tư Khoa. Vài nét trong giải pháp của Mearsheimer hiện ra ở đó, nhất là ý cứu kinh tế Ukraine với sự tham dự của chính nước Nga.

Còn lại câu hỏi: vì sao phải thay người? Lịch sử có một tiền lệ rất gần, cũng ở biên giới nước Nga. Tháng 6 năm 1944, giữa lúc Hồng Quân tấn công dữ dội ở eo đất Carélie, Tổng Thống Phần Lan Risto Ryti ký một văn thư riêng gửi Hitler, cam kết Phần Lan sẽ không ký hòa ước riêng với Liên Sô, để đổi lấy võ khí Đức. Tới khi Phần Lan cần ra khỏi chiến tranh, lời cam kết ấy thành cái xiềng. Cách gỡ là thay người.

Ngày 1 tháng 8 năm 1944, Ryti từ chức; ba ngày sau, Quốc Hội trao chức tổng thống cho Thống Chế Carl Gustaf Mannerheim, người không bị lời hứa của Ryti ràng buộc. Ngày 19 tháng 9, Phần Lan ký hiệp định đình chiến tại Mạc Tư Khoa. Phần Lan mất đất ở Carélie và Petsamo, nhưng giữ được độc lập và chế độ dân chủ, rồi sống trung lập suốt thời Chiến Tranh Lạnh và trở thành một trong những nước giàu có nhất Âu Châu.

Năm 2014, Tiến Sĩ Kissinger, một trong số ít người Mearsheimer kể là cùng quan điểm, và cũng là người độc giả Việt lớn tuổi khó quên vì Hiệp Định Ba Lê 1973, viết trên Washington Post rằng Ukraine "không nên gia nhập NATO". Ukraine không được làm tiền đồn của bên này chống bên kia; Ukraine phải là nhịp cầu giữa hai bên, và nên theo "một thế đứng tương tự Phần Lan".

Ông Zelensky cũng mang những lời thề trên vai: không nhượng đất, và sắc lệnh năm 2022 rằng không thể thương thuyết với Putin. Một người lãnh đạo mới, được dân Ukraine bầu lên với một ủy nhiệm mới, sẽ không bị những lời thề ấy trói tay. Đó là nghĩa của mấy chữ "một người có thể ký được thỏa thuận". Đòi Ukraine bầu cử là đòi trả lại cho dân Ukraine lá phiếu lẽ ra họ đã được bỏ vào tháng 3 năm 2024. Ông Zelensky nói chọn người lãnh đạo là quyền của dân Ukraine. Người viết đồng ý, và chỉ xin thêm rằng quyền ấy phải được dùng, đừng treo lơ lửng chờ Putin gật đầu.

Phần 9: Lời hứa của cường quốc

Người Việt Quốc Gia học bài này bằng máu. Lời hứa của một cường quốc chỉ nặng đúng bằng quyền lợi của chính cường quốc ấy. Tháng 1 năm 1974, Hải Quân Việt Nam Cộng Hòa đơn độc giao chiến với Trung Cộng ở Hoàng Sa; Đệ Thất Hạm Đội không nhúc nhích. Mười lăm tháng sau, Sài Gòn thất thủ. Điều người Việt Quốc Gia khó tha thứ nhất là những lời hứa mà người hứa chưa bao giờ định giữ.

Lời hứa của NATO ở Bucarest năm 2008 thuộc loại ấy. Nó không kèm lộ trình hay thời hạn nào, cũng không kèm Điều 5, nhưng đủ để Mạc Tư Khoa coi như lời tuyên chiến và đủ để Kiev tin rằng mình có chỗ dựa. Mearsheimer gọi đó là dắt Ukraine đi trên con đường trải hoa. Con đường ấy dẫn tới những bãi mìn và nghĩa địa ở Donbass.

Một tổng thống Mỹ nói thẳng với Kiev rằng NATO sẽ không tới, và rằng Ukraine cần một người lãnh đạo có thể ký hòa ước, là người tử tế hơn những kẻ đã hứa suông rồi để người Ukraine chết dần chờ phép lạ. Mearsheimer kết bài giảng năm 2015 bằng nhận định rằng chôn cuộc khủng hoảng này càng sớm càng tốt là có lợi cho Mỹ, có lợi cho Nga, "và quan trọng nhất, có lợi cho Ukraine". Sau 11 năm và vài trăm ngàn sinh mạng, câu ấy vẫn đúng.

Vo Danh