title

NGƯỜI MIỂN NAM KÊU “QUÁN CÓC” LÀ KHÔNG ĐÚNG…

Người Nam Kỳ nào chẳng biết “quán”.

Bạn biết ăn và thích ăn phải biết quán. Đó là quán Cháo Vịt, quán Hủ tíu chay, quán Chè, quán Cafe, quán Sữa đậu nành, quán Bánh canh, quán Cháo lòng...

Nam Kỳ ta kêu đó là quán xá.

Bắc Kỳ có quán, nhưng thích kêu "hàng", thí dụ hàng cafe.

Nhất Linh có cuốn "gánh hàng hoa".

"Ở chợ Dầu có hàng cà phê

Có một cô nàng be bé xinh xinh

Cô hay cười hồn xuân phơi phới

Cứ xem dáng người mới chừng đôi mươi"

Quán xá Miền Nam xôm tụ vì đông khách có bà chủ mập ú chạy ì ạch thở không ra hơi, thì cũng có quán ế nhệ vắng ngắt, chủ tớ ngồi ngáp trẹo quai hàm, ruồi muỗi vo ve kêu là “quán tân liều” (tiêu lần).

Dân ca Bắc Kỳ nổi tiếng nhứt là bài “Lý cây đa” có câu:

“Trèo lên quán dốc, ngồi gốc ôi a cây đa

Rằng tôi lý ôi a cây đa, rằng tôi lới ôi a cây đa

Ai xui ôi a tính tang tình rằng”.

Có một cây đa ngay cái Quán Dốc, dốc này là cái lộ có cái dốc.

Không ai biết được đó là quán xá hay đạo quán của Lão giáo?

Ta cứ kêu đó là Quán Dốc ở xứ Kinh Bắc cũng như Quán Gió một thời nổi tiếng ở Nha Trang và Ninh Hòa về đồ hải sản vừa ngon vừa rẻ đi.

Nhạc vàng có nhiều quán lắm nha, nổi tiếng nhứt là “Quán nữa khuya” của Tuấn Khanh & Hoài Linh.

“Quán nửa khuya đèn mờ theo hơi khói

Trút tâm tư vào đêm vắng canh dài

Quãng đời tôi tàu đêm vắng không người vẫn lặng trôi...”

Quán nữa khuya tức quán về đêm, nửa đêm chờ sáng, quán bán đồ ăn cho lữ khách lỡ đường, chơi khuya.

Hồi xưa điện đóm chưa nhiều, quán loại này chong đèn hột vịt, sang lắm có đèn manchon.

Tuy nhiên bóng đêm nhiều hơn ánh sáng, thành ra tù mù, mà mưa đêm lất phất tí tách thì gợi nhớ cho nhiều người có lòng lãng mạn.

“Thương về quán trọ”:

“Lúc này nơi quán trọ buồn vui có gì không

Biên thư kể chuyện nhé

Làm lính oai hùng đó nhưng cũng nhiều gian lao

Anh biết rồi tại sao?”

Có bài “Quán gấm đầu làng” của Giao Tiên nhắc tích Lưu Bình Dương Lễ bên Tàu:

“Quán gấm đầu làng ấy chuyện xưa rất xa xưa.

Tình tang ối a đầu làng, nàng Châu Long đã dựng quán.”

Ta phải nhớ tới quán gấm đầu làng mà kế cái dốc cầu của tiểu thơ Quỳnh Nga trong tuồng”Bên cầu dệt lụa”.

Xưa Nho giáo khinh chuyện bán buôn lắm, con ông quan huyện vượt khuê môn ra đầu làng dựng lều tranh ươn tơ dệt lụa, lập quán bán lụa bán gấm là chuyện thất kinh, động trời.

Thế mới biết tấm lòng của Quỳnh Nga dành cho Trần Minh.

“Em xin trang trọng trao tay ân cần đưa tiễn kẻ đăng trình

Gởi gắm vào tay tâm sự của riêng mình. Em đã dám vượt khuê môn, bên cầu dựng quán Vì nặng nghĩa can thường bước ra vòng lễ giáo thị phi.

Ngày bảng hổ tên đề làm rạng danh tông tổ. Em không dám mong được cùng ai vui đạo xướng tùy. Nếu chàng nghĩ thương chút nghĩa tương tri Xin với cha em hãy nhẹ điều ân oán.”

Ờ! nhớ tới vùng Bà Điểm khi xưa. Từ một cái quán gần bụi tre ta có một địa danh danh mang tên Quán Tre trong quận Hóc Môn, tỉnh Gia Định

Rồi ở miệt Quảng Ninh xứ Bắc Kỳ ta có bến phà Quán Hàu và thị trấn Quán Hàu. Có lẽ có cái quán bán… hàu chăng?

Quán là gì?

Hán Việt cho ta 36 chữ quán khác nhau. Chữ 館 quán này là cửa tiệm, trùng với quán trọ, lữ quán, công quán.

Có bạn hỏi, vậy Quán Thế Âm nghĩa là sao?

Quán Âm Quán Thế Âm, hay Quan Âm là một vì bồ tát của Phật giáo, đạo tràng của ngài là núi Phổ Đà Sơn, tức núi Lạc Gìa giữa biển Nam Hải.

觀音 Quán Âm. 觀 Quán là nhìn suốt. 音 Âm là âm, tiếng.

Quán Âm bồ tát là vị bồ tát thần thông, cứu độ chúng sanh, cứu người sống gặp nạn, ngài nghe và thấy hết thảy mọi lời cầu xin của con người

Hà Nội có địa danh Quán Thánh, đây là cái quán của đạo gia, tức là miếu Trấn Võ hồi xưa.

Lão kêu chổ tu của mình là quán, có ai nhớ Dư Thương Hải xưng là Dư quán chủ phái Thanh Thành tàn sát Phước Oai tiêu cục trong "Tiếu ngạo giang hồ":

Dài dòng quá,xin trở lại đề tài.

Nhiều bạn viết "quán cóc" ở Sài Gòn là những quán ngoài lề đường, liêu xiêu và trơ trụi, quán nghèo:

Bằng chứng đâu? có liền:

Trong Sài Gòn Tạp Pín Lù học giả Vương Hồng Sển có viết về cà phê của Sài Gòn xưa như sau:

“… Từ 1950 cho đến trào ông Diệm, khi quán cóc trước cửa Thảo cầm viên chưa bị dọn dẹp để chỉnh trang Vườn bách thảo và đô thành.

Lúc ấy nơi trước cửa vườn mé bên Ba Son có một quán nhỏ bán cà phê, người chủ quán vì tai nạn chiến tranh bị cắt mất một chân nên có biệt danh là “quán thằng Cụt"

Cụt ta đi nạng chống và mỗi lần xê dịch vẫn nhảy cò thọt còn mau lẹ hơn chim lắc nước.

Và Cụt sở trường pha cà phê rất đậm rất ngon, cà phê buổi sáng hơi nghi ngút giá chỉ có một đồng rưỡi một tách không sữa”.

Thực sự "quán cóc" không hề có trong thư tịch Miền Nam hồi trước.

Người Miền Nam không phân biệt quán cóc hay quán "không cóc", quán cơm, quán cháo, quán bún. Quán nào cũng là quán, có chủ quán và khách, mua bán rôm rả, tiếng kêu, tiếng nói chuyện í ới.

Thuật ngữ "quán cóc" là từ Miền Bắc.

"Hà Nội mùa này chiều không buông nắng

Phố vắng nghiêng nghiêng cành cây khô

Quán cóc liêu xiêu một câu thơ

Hồ Tây, Hồ Tây tím mờ"

Có liền, một bài báo nói rõ ràng: “Quán Cóc: Nét văn hóa “bụi” của thủ đô".

Hà Nội nổi tiếng quán cóc, khi mà uống một chung trà trả 500 đồng, ăn một cây kẹo đậu phộng trả 1000 đồng.

Quán cóc mà khách ngồi thu lu như con cóc hay nói trại từ "quán dốc"?

Trước 1954 và 1975 dân Miền Nam hay kêu quán bán cafe là "tiệm nước" hay "tiệm cafe".

Vào năm 1864 tại Sài Gòn có hai tiệm cafe đầu tiên là Lyonnais trên đường De Lagrandière (Gia Long) và Café de Paris trên đường Catinat (Tự Do).

Do nóng nực của xứ nhiệt đới, nhiều tiệm cafe ở Sài Gòn hay kê bàn ghế ra bên hông, ra lề đường cho khách hóng mát, đó là những tiệm cafe lộ thiên, cafe hứng gió trời.

Dân Nam Kỳ, dân Sài Gòn kêu những quán cafe ở lề đường mà nhìn sơ sịa kiểu có cái ghế nhỏ, cái bàn cũ là "quán cafe vỉa hè, “quán cafe lề đường", nói chung cafe bình dân, cafe dân biểu.

Như đã nói, dân Nam Kỳ không phân biệt, thói quen không phân biệt cao thấp, thành ra cái tên quán sẽ nói lên level của quán đó đặng mà tìm tới cho dễ dàng thôi.

Tiệm cafe sang thì có tên như Thủy Tiên, Sóng Nhạc, Du Dương, Miên Man, Tuấn Ngọc, Vi Vu...

Tâm lý những người trung niên ở Nam Kỳ là chỉ ưa ngồi quán cafe sân vườn, có không gian rộng, hoặc cafe máy lạnh nhưng không gian thoáng.

Còn quán bình dân sẽ kêu tên theo ông bà chủ, như kiểu ông Sển ở trên là “quán thằng Cụt", hoặc "quán bà Tư Ú", “quán ông Mập"

Hoặc kêu là quán lề đường.

Quán Cháo Vịt Thanh Đa..

Ở đầu hẻm Sài Gòn nào cũng có một quán cafe nhỏ bán từ sáng sớm.

Người ta có thể nhớ tên quán bằng số nhà đầu hẻm, thí dụ "quán 179","quán 15 ter".

Tên "quán cóc" có lẽ từ Miền Bắc theo dân 54 vô Nam và người Sài Gòn thỉnh thoảng cũng kêu quán cóc nhưng không thông dụng là mấy, kiểu ông Sển viết chung quán cóc nhưng lại viết riêng là "quán thằng Cụt" vậy.

Cafe là một nét văn hóa đặc biệt của người Sài Gòn và người Miền Nam.

Người ta có thể đoán biết được tính cách con người, nóng tánh hay bộp chộp qua sở thích uống café của mỗi người.

Có người quậy ly café nhẹ nhàng, có người uống từng muỗng, từng ngụm nhỏ, có người uống cái ọt lần nửa ly.

Lối về, là cái ly café quán nhỏ, bạn bè ngồi gần nhau mà bỗng nghe vui vui trong gió.

Lối về, có khi là sự yên tĩnh làm ký ức tưởng như đã được an bài, nhưng âm ỉ trong lòng.

Danh xưng "Cafe Sài Gòn"ngẫm không sai, là vì Sài Gòn là nơi uống cafe đầu tiên ở đất Việt, nơi có tiệm cafe đầu tiên và những người khách Việt đầu tiên.

Người Nam Kỳ nói chung từ thành thị Sài Gòn, tỉnh lị tới thôn quê đều có thói quen sáng sớm, trưa và chiều ra ngồi quán uống café bàn luận cuộc sống và tiếp khách.

Đây là cái thói quen đã thành văn hóa, tập quán lâu đời từ thời tám hoánh.

Từ anh công chức, trí thức tới anh thợ hồ, vác banh bình dân đều tập trung lại các quán cafe.

Ly cafe, gói xôi, ổ bánh mì ăn sáng và một tờ nhựt trình trên tay là ba thứ bửu bối của dân Sài Gòn sáng sớm.

Người Nam Kỳ có thói quen uống café trước rồi mới ăn sáng, tức là vô quán café rồi vô quán ăn sáng, sau này mấy quán café có bán thêm đồ ăn sáng.

Sài Gòn từ hẻm ra đường lúc nào cũng nghe mùi đồ ăn thơm phức, bạn xách cái bụng đi ăn cả ngày không hết món, mà ngon, rẻ, lại lãng mạn cá tánh vô cùng.

Sáng quán café đông nhưng không ồn ào, người ta nói chuyện vừa đủ nghe, tiếng rầm rì, rỉ rả nghe thiệt là khoái.

“Tí tách rơi đều giọt cà phê nóng

Mình nhớ về ngày Chúa Nhựt có nhau”

Hẹn nhau làm ly café cho bắt đầu một mối tình lãng mạn cùng nhiều điều chan chứa đi các bạn ơi!

NGUYỄN GIA VIỆT