title

Được và mất khi dán nhãn "Made in Vietnam"

Một container cập cảng Cái Mép. Bên trong là những bộ tủ bếp hoặc những chiếc ghế massage đã hoàn thiện 95% ở một xưởng sản xuất tại Đông Hoản, Trung quốc, chúng được đóng gói cẩn thận với logo của một công ty con ở khu công nghiệp Phú Mỹ.

Nó được kéo vào một nhà xưởng cách đó khoảng 5km, nơi đây có một nhúm công nhân với thao tác bắt bốn con vít, dán một chiếc tem "Made in Vietnam", đóng vào thùng carton mới và kéo ngược ra cảng để xuất cảng sang Norfolk, Virginia.

Toàn bộ "công nghiệp" đó diễn ra trong 48 giờ. Giá trị mà Việt Nam giữ lại: chỉ vài trăm đô tiền công rẻ bèo và tiền thùng. Còn giá trị mà chủ hàng bên Trung Quốc né được là 25% thuế chống bán phá giá và thuế Section 301 của Mỹ. Phần chênh lệch đó, báo cáo mới nhất của Toà Bạch Ốc gọi là "The Great Transshipment Scam - Cú lừa trung chuyển vĩ đại".

Những lời cảnh báo kiểu này không phải mới đây. Nhưng vào ngày 13/8 vừa qua, Cố vấn thương mại Peter Navarro lập lại lời cảnh báo đó trong một bài xã luận trên New York Times. Và ngày hôm sau 14/8, Toà Bạch Ốc công bố báo cáo chính thức: Mỹ thất thu $19-$26 tỷ đô tiền thuế mỗi năm vì hàng Trung Quốc đội lốt nước thứ ba. Báo cáo xác định 40 quốc gia rủi ro cao, trong đó Việt Nam và Mexico là hai cái tên được nêu bật nhất khi xuất cảng sang Mỹ, tăng vọt đúng lúc nhập cảng trực tiếp từ Trung Quốc rơi xuống mức thấp nhất trong 16 năm.

Mô hình kiểu "nhà sản xuất" Made in Phú Mỹ, Vietnam như miêu tả ở trên là điển hình của sự nguy hiểm tiềm tàng.

Sở dĩ tôi cho rằng "nguy hiểm" vì nó quá tiện lợi. Vừa có khu công nghiệp, vừa có cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải. Hàng hoá chẳng cần đi đâu xa. Nó tạo ra một vòng đời khép kín hoàn hảo để hợp thức hóa giấy tờ. Chủ hàng có thể xin Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) chỉ sau vài ngày lưu kho, và đủ điều kiện để qua mặt hệ thống cũ.

Dường như hệ thống cũ đang giẫy chết. Khi Toà Bạch Ốc tuyên bố chính thức khai triển hệ thống AI mang tên Detective Border. Con AI này nó không còn đọc C/O. Nó đọc hành trình con tàu qua vệ tinh AIS, rọi tia X-quang vào container để đối chiếu giữa khai báo "linh kiện" và thực tế là "thành phẩm", và nó kiểm tra nhà máy ở Phú Mỹ có thực sự mua gỗ, keo, sơn, có máy CNC, có hóa đơn điện tương xứng với hàng trăm container xuất cảng mỗi tháng hay không, hay chỉ có vài cây tuộc vít.

Nhiều chủ hãng Trung Quốc đầu tư nhà xưởng ở Phú Mỹ đó có thể chưa hiểu rằng Mỹ sẽ truy thu ngược.

Báo cáo "The Great Transshipment Scam" nêu rõ: nhà nhập cảng Mỹ nếu bị phát hiện gian lận xuất xứ sẽ bị áp thuế hồi tố trong vòng một năm. Một container tủ bếp $50k đô né được $12.5k đô thuế, 100 container là $1.25 triệu đô. Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP) sẽ gửi hóa đơn truy thu cho nhà nhập cảng ở Virginia, và nhà nhập cảng đó sẽ không trả. Họ sẽ quay lại kiện ngược nhà máy ở Phú Mỹ theo hợp đồng.

Như vậy Việt Nam không chỉ mất một nhà máy, mà mất cả một ngành, Mỹ đã từng làm điều này với pin năng lượng mặt trời. Khi phát hiện 4 nhà máy ở Việt Nam, Cambodia, Malaysia, Thái Lan là bình phong của Trung Quốc, Bộ Thương mại Mỹ áp luôn mức thuế chống lẩn tránh bằng với mức thuế áp cho Trung Quốc cho cả ngành, bất kể nhà máy đó làm thật hay làm giả. Ngành gỗ dán, tủ bếp, nhôm, thép của Việt Nam đang đứng trước nguy cơ tương tự.

Việt Nam cho thuê cái mác "Made in Vietnam" với giá 1% giá trị lô hàng, nhưng lại đặt toàn bộ uy tín xuất cảng với con số đẹp tuyệt vời $120 tỷ đô sang Mỹ.

Rõ ràng, đó chỉ là cái lợi ảo. Khi kim ngạch xuất cảng tăng, đầu tư trực tiếp nước ngoài tăng, nhưng đó là tăng trưởng không thực chất. Việc làm tạo ra là việc làm bắt vít. Không có chuyển giao công nghệ. Không có chuỗi cung ứng nội địa. Khi Mỹ siết, những nhà máy đó sẽ rút đi nhanh như khi họ đến, để lại những nhà xưởng trống và một ngành hàng Việt Nam bị liệt vào "Black List".

Vì thế khi Việt Nam cho phép mô hình Phú Mỹ tồn tại không phải là thu hút đầu tư. Đó là tiếp tay cho gian lận thương mại và tự bắn vào chân mình.

Giải pháp không phải là cấm đầu tư Trung Quốc. Giải pháp là buộc mọi nhà máy phải chứng minh được "chuyển đổi thực chất". Phải có máy móc, phải có nguyên liệu, phải có giá trị gia tăng thực sự được tạo ra tại Việt Nam, không phải chỉ là công đoạn đóng gói cuối cùng.

Bộ Công Thương Việt Nam tiêu chí cấp C/O đó cần kiểm lại, phải chăng do "phí bôi trơn" hậu hĩnh? Lực lượng Thuế quan Việt Nam có biết và đã lần nào kiểm tra đột xuất các nhà máy chỉ làm mỗi việc đóng gói ở cụm Cái Mép - Phú Mỹ, và các khu công nghiệp cần từ chối cho thuê đối với những dự án chỉ có tuộc vít và thùng carton.

Khi ông Cố vấn Navarro nói đó là cú lừa ngoạn mục và "tuyệt vời khi nó còn tồn tại" thì sẽ kết thúc bằng một hóa đơn rất đắng lòng, gửi thẳng về Vũng Tàu.

Việt Nam ăn cái giải gì trong toàn bộ vụ này?

FB Uyen Vu