title

Học Mấy Năm Đại Học Ra Trường Thất Nghiệp Nhiều Hơn Người Không Bằng Cấp: Chuyện Gì Đang Xảy Ra?

Có một con số vừa được công bố khiến nhiều bậc cha mẹ phải giật mình, nhất là những gia đình người Việt vốn luôn coi tấm bằng đại học là cánh cửa chắc chắn nhất dẫn tới một tương lai ổn định. Theo Ngân hàng Dự trữ Liên bang New York, tỷ lệ thất nghiệp của những sinh viên mới ra trường ở Mỹ, tức nhóm tuổi từ 22 đến 27 có bằng cử nhân trở lên, đang ở mức khoảng 5,6%, cao hơn hẳn tỷ lệ thất nghiệp chung của toàn bộ người lao động là 4,1%.

Đọc kỹ lại câu đó một lần nữa cho thấm. Người vừa tốn bốn năm và một đống tiền học phí để lấy tấm bằng đại học, lại đang khó tìm việc hơn cả mặt bằng chung của những người lao động, trong đó có cả những người không có bằng cấp gì. Điều này, theo dữ liệu của Fed New York, gần như chưa từng xảy ra trong suốt lịch sử họ theo dõi từ năm 1990. Cái thang cuộc đời mà bao thế hệ vẫn tin tưởng, học giỏi rồi vào đại học rồi có việc tốt, dường như đang bị lung lay ngay ở cái bậc đầu tiên.

Và câu hỏi mà ai cũng đặt ra ngay lập tức là: có phải trí tuệ nhân tạo, cái AI mà dạo này đâu đâu cũng nhắc tới, chính là thủ phạm?

Câu trả lời, thành thật mà nói, phức tạp hơn một lời đổ tội đơn giản. Và chính cái sự phức tạp đó mới là điều đáng để chúng ta cùng ngồi xuống suy nghĩ.

Trước hết, phải công nhận rằng AI có phần trong câu chuyện này. Một cuộc khảo sát cho thấy gần một nửa số sinh viên mới ra trường tin rằng AI đã ảnh hưởng đến việc tuyển dụng trong lĩnh vực của họ. Có những công việc bàn giấy cấp thấp, những vị trí khởi điểm mà trước đây một sinh viên mới ra trường thường được giao để học việc, giờ đây có thể được làm nhanh gọn bởi một phần mềm. Một cô kỹ sư trẻ vừa tốt nghiệp kể rằng cô đã nộp khoảng 450 đơn xin việc, đi phỏng vấn 19 lần, mà vẫn chưa nhận được một lời mời làm việc nào. Cô nói một câu nghe rất buồn: những kỹ năng khởi điểm mà mình có, tuy quan trọng thật, nhưng cũng là thứ mà AI có thể làm rất hiệu quả. Khi cái bậc thang đầu tiên của sự nghiệp bị một cỗ máy chiếm mất, thì người trẻ biết bắt đầu leo từ đâu?

Nhưng, và đây là chỗ thú vị, các nhà kinh tế học lại không vội đổ hết tội cho AI. Bởi vì khi họ nhìn kỹ vào số liệu, họ phát hiện ra một thủ phạm khác, ít ai ngờ tới hơn: đó là làm việc từ xa.

Nghe hơi lạ, nhưng logic của nó lại rất đời. Sau đại dịch, số lượng công việc làm từ xa tăng vọt. Mà một công ty khi tuyển người làm từ xa thì họ có xu hướng ngại nhận người mới ra trường. Lý do đơn giản: một nhân viên mới cần được kèm cặp, chỉ dạy, uốn nắn trong thời gian đầu. Mà việc kèm cặp một người ngồi ngay trong văn phòng thì dễ, chứ kèm một người ngồi ở nhà cách xa hàng trăm cây số thì khó hơn nhiều. Thế là các công ty có khuynh hướng chọn người đã có kinh nghiệm cho các vị trí làm từ xa, và cánh cửa lại càng hẹp thêm với người trẻ mới bước vào đời.

Ngoài ra còn có mấy nguyên nhân khác nữa: nền kinh tế đang trong giai đoạn bất định, các công ty ngại tuyển dụng ồ ạt; rồi cái ngành công nghệ vốn là nơi hút nhiều sinh viên nhất thì đang bão hòa, ra trường quá nhiều mà chỗ làm không tăng theo kịp. Nói cách khác, cái khó của người trẻ hôm nay không phải do một nguyên nhân duy nhất, mà là do nhiều thứ cùng dồn lại một lúc. AI chỉ là một mảnh trong bức tranh, chứ không phải toàn bộ bức tranh.

Vậy chúng ta rút ra được điều gì từ tất cả những con số này, nhất là những gia đình đang có con em sắp hoặc đang học đại học?

Điều thứ nhất, và mình nghĩ là quan trọng nhất: tấm bằng đại học không còn là một tấm vé bảo đảm như thời cha mẹ chúng ta nữa. Ngày xưa, cứ có bằng là gần như chắc chắn có việc. Bây giờ thì khác rồi. Tấm bằng vẫn quan trọng, vẫn là một nền tảng tốt, nhưng nó không còn là điểm kết thúc của việc học, mà chỉ là điểm khởi đầu. Cái quyết định không còn là "anh có bằng gì," mà ngày càng nghiêng về "anh làm được gì, anh giải quyết được vấn đề gì mà người khác, và cái máy, không làm được."

Điều thứ hai, trong một thế giới mà máy móc ngày càng làm tốt những công việc lặp đi lặp lại, thì thứ giúp con người ta đứng vững lại chính là những gì máy móc khó thay thế nhất: khả năng tư duy sáng tạo, khả năng thấu hiểu con người, khả năng giao tiếp, xây dựng quan hệ, và cái mà người ta hay gọi là trí tuệ cảm xúc. Một cái máy có thể viết một báo cáo trong ba giây, nhưng nó khó lòng ngồi xuống lắng nghe một khách hàng đang bực bội, hay dẫn dắt một nhóm người cùng vượt qua khó khăn. Càng ngày, những kỹ năng rất "người" đó lại càng trở nên quý giá.

Điều thứ ba, và điều này thì đúng ở mọi thời đại, là khả năng thích nghi. Thế giới đang thay đổi nhanh hơn bao giờ hết, và những công việc hôm nay có thể biến mất sau mười năm, trong khi những công việc mười năm nữa thì hôm nay còn chưa tồn tại. Trong một thế giới như vậy, cái quan trọng nhất không phải là học một nghề rồi bám mãi vào nó, mà là giữ cho mình cái khả năng học hỏi liên tục, sẵn sàng thay đổi, sẵn sàng học cái mới khi cái cũ không còn hợp thời. Người sống sót không phải là người mạnh nhất hay thông minh nhất, mà thường là người biết thích nghi nhanh nhất.

Nói vậy không phải để bi quan, hay để khuyên các bạn trẻ đừng học đại học nữa. Học vẫn rất đáng, kiến thức vẫn là vốn quý. Chỉ là cách chúng ta nhìn về con đường học vấn và sự nghiệp cần phải thực tế hơn, linh hoạt hơn. Thay vì coi tấm bằng là đích đến cuối cùng rồi yên tâm ngồi đó, hãy coi nó là một hành trang khởi đầu, và tiếp tục trang bị thêm cho mình những thứ mà không một cỗ máy nào sao chép được: một cái đầu biết suy nghĩ độc lập, một trái tim biết đồng cảm, và một tinh thần không ngừng học hỏi.

Có một câu nói xưa mà trong thời đại AI này nghe lại càng thấm: người ta không sợ máy móc biết suy nghĩ, người ta chỉ nên sợ con người ngừng suy nghĩ. Cái AI, xét cho cùng, chỉ là một công cụ. Nó có thể là mối đe dọa với những ai chỉ biết làm những việc máy móc, lặp lại; nhưng nó cũng có thể là một trợ thủ đắc lực cho những ai biết cách dùng nó, biết cách làm những điều mà nó không làm được. Tương lai không thuộc về những người giỏi cạnh tranh với máy móc, mà thuộc về những người biết làm những điều mà máy móc không thể.

Còn bạn, nếu con em bạn hôm nay hỏi rằng trong thời đại AI này nên học gì, nên chuẩn bị gì cho tương lai, thì bạn sẽ khuyên các cháu điều gì?

-- Ryan Phan