title

Tội nghiệp chữ 'Liberal'.

Hồi mới qua Úc, tôi thấy có một đảng tên là Liberal Party — Đảng Tự Do.

■ 'Tự do' và 'Khai phóng'

Tôi nghĩ đảng này chắc thiên tả, ủng hộ tự do cá nhân, cởi mở xã hội. Nghe có vẻ... tiến bộ.

Nhưng không phải. Liberal Party ở Úc thực ra là đảng bảo thủ. Đó là đảng của (đa số) giai cấp trung lưu. Họ tin vào tự do cá nhân và tự do kinh doanh.

Tôi đã hiểu sai.

Phải mất một thời gian tôi mới dần hiểu ra chữ 'liberal' không đơn giản như tôi nghĩ; nó không chỉ có một nghĩa. Và nghĩa quan trọng nhứt, 'liberal arts', giáo dục khai phóng lại là nghĩa ít người Việt mình biết đến.

■ Giáo dục khai phóng là gì?

Danh từ "Khai phóng" xuất phát từ chữ Latin 'liberare', có nghĩa là 'giải phóng'. Trong giáo dục, nó có nghĩa là mở ra năng lực suy nghĩ của con người: dạy người ta biết đặt câu hỏi, biết phân tích, biết tự tìm ra câu trả lời thay vì chỉ thuộc lòng những gì được bảo.

Nói đơn giản hơn, giáo dục khai phóng không dạy bạn phải nghĩ gì; nó dạy bạn biết cách suy nghĩ.

Hãy thử nghĩ như vầy: bạn muốn con bạn lớn lên như thế nào? Bạn muốn nó chỉ biết làm theo lệnh, không dám phản bác dù thấy sai? Hay là bạn muốn nó biết suy nghĩ độc lập, có chánh kiến, nhưng vẫn biết tôn trọng người khác?

Nếu bạn chọn vế sau, thì bạn đang ủng hộ giáo dục khai phóng đó.

Không có 'tư duy' độc lập, chúng ta dễ bị lừa hơn.

Trong thời đại mạng xã hội, tin giả tràn lan, thao túng tâm lí tinh vi hơn bao giờ hết. Người đọc nếu không được rèn luyện suy nghĩ sâu sẽ dễ tin vào những gì được đưa cho, dù đó là quảng cáo lừa đảo, tin đồn thất thiệt, hay tuyên truyền từ bất kì phía nào.

Chẳng hạn như đầu năm 2024, báo The Guardian [1] đăng tải một kết quả survey cho rằng ông Trump là tổng thống tệ nhứt trong lịch sử Mỹ, trong khi đó ông Biden được coi là một trong những tổng thống tài ba nhứt của Mỹ.

Nhiều người đọc bản tin và tin như thế. Nhưng nếu người có suy nghĩ sâu, họ sẽ tìm đọc phương pháp survey, quá trình làm, và kết quả survey. Và, nếu đã biết ba khía cạnh đó thì mới thấy bài báo của The Guardian là không đáng tin vì nó chỉ là một loại tuyên truyền.

Hay như một trường hợp tuần qua về sự ky` diệu của AI (thông minh nhân tạo). Một bài báo trên New York Times [2] cho chúng ta biết rằng bác sĩ đã bỏ sót một ca bệnh tim mạch nguy hiểm, trong khi đó AI nhận ra ca bệnh!

Wow! Nhưng khi đọc ky thì mới biết đây chỉ là một ... quảng cáo. Tác giả bài viết rõ ràng là không hiểu vai trò của AI nên viết khẳng định như vậy.

Do đó, giáo dục khai phóng dạy người ta hỏi những câu như: Nguồn này đáng tin không? Lập luận này có lỗ hổng không? Ai được lợi nếu tôi tin điều này?

Đó không phải là "phá hoại" như vài người nghĩ; đó là bảo vệ bản thân.

■ Người Việt mình đã từng có giáo dục khai phóng

Giáo dục khai phóng không phải là thứ nhập khẩu xa lạ. Như một tác giả gần đây [3] đã viết rằng Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, những bậc hiền triết của dân tộc, đều có tư tưởng mang tinh thần khai phóng.

Thế nhưng chẳng hiểu sao ông lại khẳng định: "Nền giáo dục của Việt Nam không thể là 'nền giáo dục khai phóng'” [3].

Ở miền Nam trước 1975, nền giáo dục VNCH được xây dựng trên ba trụ cột: Dân tộc, Nhân bản, Khai phóng. (Tác giả bài trên [3] cho là 'tàn dư'). Ba trụ cột đó bổ sung cho nhau:

Dân tộc để không quên mình là người Việt.

Nhân bản để tôn trọng phẩm giá con người.

Khai phóng để mở rộng tầm nhìn ra thế giới.

Tôi lớn lên trong nền giáo dục khai phóng đó. Thời đó tôi đã học chủ nghĩa cộng sản, chủ nghĩa xã hội, bên cạnh chủ nghĩa tư bản; đã học không chỉ học triết Tây phương mà còn học triết học Đông phương (Nho, Phật, Lão). Nói cho ngay, học mấy thứ này thì nhiều, nhưng hiểu thì ít. Mãi sau này lớn lên mới hiểu một chút về triết học.

Nhờ giáo dục khai phóng mà thời đó tụi tôi học văn của các nhà văn ngoài Bắc như Xuân Diệu, Huy Cận, Hoài Thanh, Đoàn Văn Cừ, v.v. Sau này mới biết mấy người này từng đóng vai trò chống lại Nhân Văn Giai Phẩm, làm cho những người như Trần Dần, Lê Đạt, Phùng Quán, Hoàng Cầm, v.v. xất bất xang bang.

Thiệt tình mà nói, tôi thầm cảm ơn nền giáo dục Dân tộc, Nhân bản, Khai phóng đã hun đúc nên tôi (và hàng chục triệu người khác) như ngày nay.

■ Suy nghĩ độc lập không có nghĩa là chống lại tất cả

Một lo ngại thường gặp là "Nếu ai cũng tự suy nghĩ, xã hội sẽ loạn."

Nhưng thực tế lại ngược lại. Người có suy nghĩ (hay 'tư duy') tốt không phải là người chống đối mọi thứ; họ là người biết khi nào nên đồng ý và khi nào nên phản bác, và có ly' do rõ ràng cho cả hai.

Sự phục tùng mù quáng mới là nguy hiểm. Lịch sử nhân loại đã chứng minh điều đó nhiều lần, ở nhiều nơi rồi.

Quay lại câu chuyện của tôi ở Úc. Điều tôi học được không phải là đảng Tự Do / Liberal Party có chủ trương tốt hay xấu; điều tôi học được là đừng vội kết luận khi chưa hiểu rõ.

À, mà đó cũng chính là điều mà giáo dục khai phóng dạy.

Một cách ví von, giáo dục khai phóng mở cửa cho tất cả chúng ta, chứ không giam cầm ai. Chỉ những người muốn cánh cửa đó khép lại mới gọi nó là nguy hiểm. Vì người bước qua cánh cửa đó rồi, sẽ không còn dễ bị dẫn dắt nữa.

Albert Einstein từng nói một câu bất hủ:

"Giáo dục không phải là nhồi nhét kiến thức, mà là luyện tập cho tâm trí biết suy nghĩ" (Education is not the learning of facts, but the training of the mind to think.)

Nghĩ lại thấy rất đúng.

Nguyen Tuan