title

Tư duy khôn vặt 

Có một kiểu người đi Nhật làm tôi sợ hơn người nghèo.

Đó là người gian mà tưởng mình lanh. 

Sau bài trước, có nhiều bình luận làm tôi để ý tới một chuyện sâu hơn phía sau những bản tin xấu: không chỉ là hành vi, mà là tư duy.

Lúc còn ở Nhật, có lần tôi ngồi nhậu với vài người quen qua công trình. Bàn nhậu dân lao động xa quê thì cũng vậy thôi. Vài lon bia, ít đồ ăn, nói chuyện công ty, tăng ca, tiền nhà, tiền gửi về, rồi lâu lâu kể mấy chuyện sống ở Nhật sao cho đỡ tốn.

Ban đầu còn bình thường.

Mẹo mua đồ rẻ, mẹo săn đồ giảm giá trong siêu thị, mẹo mua xe đạp cũ, mẹo đăng ký sim, mẹo dùng app dịch, mẹo đi tàu sao cho tiết kiệm. Những cái đó tốt. Người đi trước chỉ người đi sau, để người mới qua đỡ bỡ ngỡ. Mấy mẹo sống tử tế như vậy, tra trên mạng là ra cả đống. Video có, bài viết có, hội nhóm có.

Nhưng hôm đó, tôi nghe một loại “mẹo” khác.

Mẹo đi tàu mà không mất tiền.

Nói theo kiểu của họ là “đá tàu”.

Tôi ngồi nghe mà khó chịu thật sự. Không phải chỉ vì chuyện đó sai. Sai thì rõ rồi, khỏi cần vòng vo. Cái làm tôi khó chịu hơn là cách họ kể. Họ kể bằng vẻ rất tự hào. Có người còn cười khoái, kiểu như vừa thắng được nước Nhật một ván nhỏ.

Tôi cầm ly bia, nghe mà không biết nên cười theo hay đặt ly xuống.

Lúc đó tôi nghĩ, cái đáng sợ không phải là một chuyến tàu. Cái đáng sợ là một người bắt đầu xem việc qua mặt người khác là năng lực sống. Làm sai rồi biết ngại, người đó còn một cái thắng trong đầu. Làm sai rồi đem khoe, cái thắng đó gần như đứt rồi.

Mà một khi cái thắng đó đứt, người ta không chỉ lách luật ở nhà ga. Họ sẽ mang kiểu sống đó đi khắp nơi.

Vào công ty cũng vậy. Thấy giờ công thì lách. Thấy quản lý không để ý thì né việc. Thấy đồ công ty dùng được thì đem về xài. Thấy báo cáo có thể làm cho đẹp thì tô thêm. Thấy quy trình có kẽ hở thì tận dụng. Thấy người khác tin mình thì bắt đầu tính coi có lấy được lợi gì không.

Rồi vẫn tự hào.

Tự hào vì “tao biết cách sống”.

Không. Cái đó không phải biết cách sống. Cái đó là biết cách làm người khác phải bớt tin mình.

Một công ty có vài người như vậy thì rất mệt. Vì thay vì tập trung làm việc, người quản lý phải nghĩ thêm cách kiểm tra. Thay vì giao việc bằng niềm tin, phải giao việc bằng nghi ngờ. Một quy trình đáng lẽ đơn giản, cuối cùng phải thêm nhiều lớp xác nhận chỉ vì vài người thích lách.

Một người khôn vặt có thể làm cả tập thể phải sống trong hàng rào.

Ở Nhật cũng vậy. Một người nghĩ mình lời được vài trăm yên tiền tàu, nhưng cái giá thật không nằm ở vài trăm yên đó. Cái giá nằm ở chỗ người ta siết chặt hơn, cảnh giác hơn, dè chừng hơn, và những người tử tế phía sau phải sống mệt hơn.

Mẹo sống tử tế thì phải tìm trên mạng mới thấy.

Còn mẹo sống bậy, nhiều khi không ai viết ra, nhưng cuối cùng cả nước Nhật biết qua bản tin.

Câu đó nghe chua, nhưng thật.

Vì những cái sai kiểu đó không cần quảng cáo. Nó tự đi rất xa. Đi qua bàn nhậu, qua phòng trọ, qua mấy câu “tao chỉ mày cái này”, qua cái giọng nửa đùa nửa khoe của những người tưởng mình đang khôn. Rồi cuối cùng, nó đi lên tivi Nhật, lên bảng cảnh báo, rồi nằm lại trong ánh mắt người ta nhìn hai chữ “người Việt”.

Tôi không nói đây là bệnh riêng của người Việt. Ở đâu cũng có người lách luật, nước nào cũng có người gian. Nhưng tôi từng sống trong cộng đồng người Việt ở Nhật, từng nghe những chuyện đó bằng tai mình, nên tôi nói cái mình thấy.

Tôi không sửa được hết mọi chuyện. Nhưng cái gì mình từng thấy, từng nghe, từng sống qua, thì mình nên nói cho đàng hoàng.

Có người sẽ nói tôi làm quá. Chỉ là một chuyến tàu, một món đồ nhỏ, một chút lách luật thôi mà. Nhưng con người đâu hư ngay từ một chuyện lớn. Nó hư từ lúc mình thấy cái sai nhỏ là bình thường. Rồi thấy người khác làm được thì mình cũng làm. Rồi làm được mà không bị bắt thì bắt đầu tự hào. Rồi ai không làm theo thì chê người ta ngu, nhát, không biết sống.

Từ đó trở đi, đúng sai không còn quan trọng nữa. Chỉ còn bị bắt hay chưa bị bắt.

Mà nếu một người chỉ tử tế khi sợ bị bắt, thì sự tử tế đó mỏng lắm. Gặp chỗ không ai nhìn là rách liền.

Tôi từng là người lao động Việt ở Nhật, nên tôi hiểu áp lực tiền bạc. Nhưng càng hiểu, tôi càng không muốn dùng cái khổ để bào chữa cho kiểu tư duy này. Vì có rất nhiều người cũng khổ mà vẫn sống đàng hoàng.

Có người cũng nợ, cũng lạnh, cũng đi làm từ sáng tới tối, cũng tính từng đồng trong siêu thị. Nhưng họ vẫn trả tiền, vẫn giữ lời, vẫn không lấy thứ không thuộc về mình. Những người đó mới đáng nể, chứ không phải người lách được một chuyến tàu, lấy được một món đồ rồi đem khoe, hay qua mặt được hệ thống rồi tưởng mình hơn đời.

Cái ranh giới giữa lanh và gian rất mỏng, nhưng không phải không thấy.

Lanh là biết xoay xở mà không hại ai. Gian là lấy phần không thuộc về mình rồi tự khen mình giỏi.

Hai cái đó khác nhau xa lắm.

Và nếu một người không phân biệt được hai cái đó, thì dù ở Nhật, ở Việt Nam, hay ở bất cứ đâu, họ cũng sẽ mang cái tư duy đó đi theo. Vào công ty cũng vậy. Làm ăn cũng vậy. Chơi với bạn bè cũng vậy. Ở đâu có kẽ hở, họ sẽ xem đó là cơ hội. Ở đâu có lòng tin, họ sẽ xem đó là thứ có thể tận dụng.

Tới một lúc nào đó, người ta không còn mất vì một chuyến tàu hay một món đồ nhỏ nữa.

Người ta mất khả năng được tin.

Mà ở đời, nghèo còn làm lại được.

Mất niềm tin rồi, muốn mua lại cũng không ai bán.

- Truong Nhat Linh