title

Học thuyết Donroe và chìa khoá Panama

Bắc Kinh mới triệu tập hai hãng tàu vận tải lớn nhất thế giới Maersk và MSC, yêu cầu họ "rút khỏi cảng Panama ngay lập tức", không được "tham gia hoạt động phi pháp làm hại lợi ích công ty Trung Quốc". Trước động thái đe doạ này, Panama phải cấp nhượng bộ tạm 18 tháng cho Maersk và MSC để giữ cảng hoạt động.

Yêu cầu trên của Trung Quốc xuất phát từ việc chính quyền Panama đã thu hồi quyền khai thác hai cảng chiến lược là Balboa và Cristóbal từ tay tập đoàn CK Hutchison (có trụ sở tại Hong Kong) để trao cho Maersk và MSC. Trung Quốc coi việc Maersk và MSC tiếp quản các cảng này là hành động phối hợp với chính quyền Panama để đẩy doanh nghiệp Trung Quốc ra ngoài một cách bất hợp pháp.

Đây cũng là cơn quẫy đạp của con rồng đỏ châu Á khi bị Đại bàng Trắng Hoa Kỳ quắp ngang xương sống.

Con Đại bàng Trắng Hoa Kỳ vốn xem kênh Panama là chiếc chìa khoá chính để định hình và làm chủ Tây Bán Cầu nên đã ra tay chớp nhoáng...

Một năm trước, khi Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth đáp trực thăng Black Hawk xuống khu Miraflores của kênh đào Panama hôm 8/4/2025, ông mang theo một thông điệp không úp mở: “Cùng nhau, chúng ta sẽ lấy lại kênh Panama khỏi ảnh hưởng Trung Quốc”. Một năm sau, thông điệp đó đã định hình lại toàn bộ chiến lược đối ngoại của Washington ở Tây Bán Cầu. Và chìa khóa nằm ở Panama.

Học thuyết "Donroe": Tây Bán Cầu là “sân sau” của ai?

Ngay từ ngày nhậm chức nhiệm kỳ hai, Tổng thống Donald Trump đã làm rõ rằng học thuyết Monroe năm 1823 cần một phiên bản mới. Nếu bản gốc tuyên bố châu Mỹ không phải nơi cho các cường quốc châu Âu lập thuộc địa, thì bản 2.0 nhắm thẳng vào Bắc Kinh: không cho phép Trung Quốc kiểm soát hạ tầng then chốt ở Tây Bán Cầu. Kết hợp lại gọi là "Học thuyết Donroe" xem ra rất có lý.

Panama được chọn làm “phát súng đầu tiên” vì ba lý do. Thứ nhất, kênh đào này vận chuyển 40% container của Mỹ, trị giá $270 tỷ đô mỗi năm. Thứ hai, đây là nút cổ chai duy nhất nối Thái Bình Dương và Đại Tây Dương. Nếu chiến tranh Đài Loan nổ ra, việc Trung Quốc làm chậm kênh hai tuần cũng đủ tê liệt hậu cần Mỹ. Thứ ba, đây là nơi Mỹ từng “để mất” vào tay Trung Quốc trong mắt đại bàng Trump.

Ngoại trưởng Marco Rubio nói thẳng hồi tháng 2/2025: “Tôi không nghi ngờ gì việc Trung Quốc có kế hoạch dự phòng đóng kênh Panama nếu xung đột với Mỹ xảy ra”.

Bốn mũi giáp công để đại bàng “lấy lại” kênh đào

Để tách Panama khỏi Trung Quốc, chính quyền Trump triển khai đồng thời bốn mũi giáp công trong 15 tháng qua.

Mũi thứ nhất: Áp lực ngoại giao tối đa. Tháng 1/2025, Thượng viện Mỹ điều trần gọi tình hình ở Panama là “rủi ro cấp tính với an ninh quốc gia”. Lý do: công ty CK Hutchison của Hong Kong vận hành hai cảng Balboa và Cristóbal ở hai đầu kênh từ năm 1997, còn nhà thầu Trung Quốc xây cầu thứ tư bắc qua kênh với tiến độ chậm 10 năm, bị nghi là “điểm quan sát để tính thời điểm chặn kênh”. Ngày 2/2/2025, Ngoại trưởng Rubio gặp Tổng thống Panama Jose Raul Mulino và đưa tối hậu thư: thay đổi ngay hoặc Mỹ sẽ hành động theo Hiệp ước.

Mũi thứ hai: Đòn kinh tế buộc Panama chọn phe. Kết quả đến ngay trong tháng 2: Panama tuyên bố rút khỏi Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI). Tháng 3/2025, CK Hutchison công bố bán 43 cảng ở 23 nước, gồm hai cảng Panama, cho liên doanh BlackRock và hãng tàu MSC của Italy. Washington hậu thuẫn ngầm cho thương vụ trị giá $23 tỷ đô này để “đưa cảng về tay đồng minh”. Bắc Kinh phản đòn ngay lập tức. Tháng 4/2026, Trung Quốc triệu tập Maersk và MSC, yêu cầu “rút khỏi cảng Panama ngay lập tức”. Panama phải cấp nhượng bộ tạm 18 tháng để giữ hai hãng vận hành.

Mũi thứ ba: Hiện diện quân sự trở lại. Khác với chính quyền Biden coi kênh Panama là vấn đề thương mại, Trump định nghĩa đây là “key terrain” - địa hình then chốt. Lính Mỹ luân phiên đồn trú trở lại, trung tâm huấn luyện rừng rậm được hồi sinh, tập trận chung tăng tần suất. Hegseth nhấn mạnh: “Trung Quốc không xây kênh này. Trung Quốc không vận hành kênh này. Trung Quốc sẽ không vũ khí hóa kênh này”... No China Again!

Mũi thứ tư: Trói Panama bằng lợi ích. Mỹ trả tiền để Panama trục xuất người di cư vượt rừng Darien. 5,600 người đã bị trục xuất năm 2025, giảm 99% dòng người. Đổi lại, Mulino đồng ý tăng hợp tác an ninh và công khai gọi Trung Quốc là mối đe dọa.

Coi như bước đầu công cuộc "đưa về một mối" của đại bàng thành công hơn 70%.

Đến tháng 4/2026, đại bàng Trump đã đạt ba mục tiêu lớn: Trung Quốc mất hai cảng, Panama rời BRI, lính Mỹ quay lại. Giới phân tích tại CSIS gọi đây là “thắng lợi ngoại giao lớn nhất 100 ngày đầu” của Trump.

Nhưng 30% còn lại là phần rất khó nhai. Panama tuyên bố không cho phép căn cứ quân sự thường trực của Mỹ. Trung Quốc đang gây sức ép để Maersk và MSC rút. Về pháp lý, Panama khẳng định họ luôn trung lập và Trung Quốc chưa bao giờ can thiệp. Nếu Mỹ ép quá, nguy cơ bị cô lập ngoại giao ở Mỹ Latin là có thật. Nếu ép nhẹ nhàng kèm theo quà tặng có lẽ dễ hơn

Thượng nghị sĩ Ted Cruz đã cảnh báo: “Cầu xây chưa xong nhằm giúp Trung Quốc khả năng chặn kênh mà không báo trước, còn cảng cho họ điểm quan sát để tính thời điểm hành động”. Đó là lý do Mỹ không thể rời mắt lơi tay khỏi nơi đây.

Vì sao Panama là “chìa khóa” của cả học thuyết Donroe?

Thành công ở Panama cho phép ông Trump làm ba việc. Thứ nhất, chứng minh với toàn khu vực rằng “theo Mỹ an toàn hơn theo Trung Quốc”. Thứ hai, tạo tiền lệ để ép Mexico, Colombia, Brazil giảm hợp tác với Bắc Kinh. Thứ ba, bảo đảm kênh thông suốt nếu xảy ra xung đột ở eo biển Đài Loan giai đoạn 2027-2028.

Ngược lại, nếu thất bại ở Panama, học thuyết Donroe sẽ chết yểu. Trung Quốc tiếp tục duy trì bàn đạp hợp pháp ngay sân sau của Mỹ để chiếm giữ các điểm trọng yếu và chăn móng vuốt đại bàng.

Một năm sau tuyên bố “lấy lại kênh đào”, ông Trump đã đảo ngược phần lớn ảnh hưởng Trung Quốc ở Panama. Nhưng ông chưa có hiệp ước mới ràng buộc Panama dài hạn, chưa có căn cứ pháp lý để can thiệp khi Bắc Kinh quay lại, và chưa có đồng thuận khu vực.

Như Hegseth đã nói trên bến cảng Balboa: “Chúng tôi công nhận chủ quyền của Panama”. Nhưng ông không nói thêm vế sau: “miễn là chủ quyền đó không chống lại lợi ích Mỹ”. Đó chính là cốt lõi của học thuyết Trump ở Tây Bán Cầu. Và Panama là nơi học thuyết ấy được thử lửa đầu tiên.

Nếu Panama là “cửa hậu” của Mỹ, thì Malacca là “yết hầu” của Trung Quốc: 80% dầu nhập khẩu và phần lớn thương mại của Bắc Kinh đi qua đây. Vì thế chiến lược của Trump không dừng ở Panama mà mở rộng sang Malacca

Eo biển Hormuz đã phải mở, Kênh Panama sẽ không được phép nghẽn dòng và tiếp theo sẽ là Eo Malacca... Đón xem hồi sau tại vùng Biển Đông và Đông Nam Á.

*Ảnh 1: Hegseth ở Panama một năm trước