title

NGƯỜI THẦY/ The Mentor

25/9/2026

——

Tiếng Anh có từ Mentor rất hay. Mentor là người chỉ dẫn người khác trên con đường sự nghiệp, thường là chung ngành nghề. Thí dụ dễ hiểu nhất là các huấn luyện viên là ca sĩ thành danh chỉ dẫn thí sinh thi hát trong cuộc thi The Voice (Giọng Hát Việt).

Mentor không phải là teacher, tức không phải là thầy giáo dạy học trò điều gì mới mẻ, hay điều gì vỡ lòng. Chữ Mentor này rất khó dịch ra tiếng Việt, vì nó nằm giữa chữ cố vấn và thầy giáo.

Tạm thời chữ Mentor được người Việt trong nước dịch là Cố Vấn. Nhưng chữ ‘cố vấn’ vốn đã có từ khác trong tiếng Anh là Advisor/Adviser. Bởi vậy cho nên tôi sẽ dịch chữ Mentor là người Thầy. Chữ Thầy trong tiếng Việt rất hay, không nhất thiết phải là thầy giáo dạy chữ ở trường học. Người Thầy trong văn hoá Việt có thể là bất cứ ai dạy cho mình điều gì, hướng dẫn mình điều gì ở lĩnh vực mà họ giỏi hơn hay có nhiều kinh nghiệm hơn.

Mentor là nét văn hoá truyền thống trong quân đội Mỹ. Mỗi quân nhân thường tìm một mentor để nhờ họ hướng dẫn cho việc thăng tiến sự nghiệp, vượt qua thử thách, tư vấn nghề nghiệp, vân vân.

Về mặt ngữ nghĩa thì mentor là người thầy, còn mentee là người trò. Nhưng quân đội Mỹ lại dùng chữ protégé thay cho chữ mentee. Ai cũng biết là giữa tiếng Anh và tiếng Pháp thì tiếng Pháp có vốn từ vựng phong phú hơn, dùng chính xác hơn hơn nên người Anh thường mượn từ vựng tiếng Pháp để miêu tả. Cặp bài trùng mentor-protégé chỉ có thể dùng tiếng Hán Việt để dịch là chính xác nhất. Phải dịch là sư phụ-đệ tử.

Sắp ky niệm 24 năm quân ngũ nhưng tôi chỉ có đúng 2 protégé: người đầu tiên là sĩ quan hải quân Mỹ gốc Phi Luật Tân, và người thứ 2 là thượng sĩ hải quân Mỹ gốc Tàu Đại Lục.

Tới đây chắc mọi người thắc mắc là tại sao tôi không có đệ tử nào là người Việt.

Xin trả lời rằng: Tôi đã gặp nhiều người lính hải quân Mỹ gốc Việt, nhiều người muốn đi theo con đường của tôi, tức muốn nộp đơn đi lên sĩ quan. Tôi cũng chào hỏi xã giao, không hứa cũng không sốt sắng. Nhưng nhiều người khi gặp mặt thì tôi đã biết là sẽ không chọn. Sau đây là những lý do chính:

1- Không có tác phong quân nhân chuẩn mực. Ăn nói không biết khiêm cung và trình bày không rõ ràng, dù đó là nói tiếng Việt. Thử tưởng tượng xem, lỡ anh ta được chọn lên sĩ quan nhờ bộ hồ sơ mạnh mà trình bày kiểu đó bằng tiếng Anh thì đúng là thảm hoạ.

2- Không có tướng tá chuẩn. Nếu người đó trẻ tuổi hơn tôi mà thân hình không chuẩn, quá mập hay quá ký thì khó mà đậu kỳ thi phỏng vấn lên sĩ quan. Đó là chưa kể làm sao họ có thể cạnh tranh được với đồng nghiệp là sinh viên mới tốt nghiệp học viện hải quân Mỹ có tướng tá chuẩn mực như người mẫu. Sĩ quan trẻ phải là role model, tức phải là hình tượng chuẩn mực cho lính và sự cạnh tranh giữa các sĩ quan trẻ trong bảng xếp hạng cá nhân mỗi năm rất khắc nghiệt.

3- Tôi muốn hướng dẫn hay đề cử ai thì người đó phải đậu, phải là ứng viên nặng ký. Đó cũng là cách tôi giữ được giá trị của thư đề cử do mình viết.

Thường thì tôi không từ chối liền, mà chỉ đưa ra viễn cảnh về sự cạnh tranh trong câu lạc bộ sĩ quan hải quân Mỹ và đưa ra những tiêu chí. Quan sát 1 thời gian mà thấy ứng viên đó không có gì tiến triển là tôi lờ đi luôn.

Hôm nay tôi có một người protégé thứ 3.

Chuyện là thế này. Bàn Môn Điếm có 2 trung đội thay phiên nhau canh gác và bảo vệ tôi cùng phái đoàn khách khứa mà tôi đón. Đứng đầu 2 trung đội này là 2 đại uý người Hàn Quốc. Mấy tháng đầu, tôi không hề để ý tới tên tuổi và cấp bậc của họ, vì bận rộn tiếp khách.

Một ngày nọ, bỗng có 1 trung đội trưởng tới bắt chuyện với tôi bằng tiếng Anh. Tôi hơi bất ngờ vì lính Hàn Quốc ở đây nói tiếng Anh rất giới hạn, và rất ngại nói tiếng Anh. Hỏi thêm mới biết anh ta tốt nghiệp học viện lục quân Korea Military Academy (KMA) của Hàn Quốc. KMA có mô hình đào tạo dựa theo học viện quân sự West Point của Mỹ.

KMA là trường cũ của cố tổng thống Park Chung-hee (sinh viên khoá 2) và 2 tổng thống Hàn Quốc khác sau đó. KMA cũng là trường cũ của nhiều nhà sáng lập ra các tập đoàn Chaebol của Hàn Quốc.

Thấy anh này có vốn tiếng Anh rất khá, hỏi thêm mới biết ảnh học chuyên ngành Quan Hệ Quốc Tế của KMA. Quan hệ quốc tế (International Relations/International Affairs) là 1 chuyên ngành khá sang chảnh ở đại học Yonsei, 1 trong 3 đại học hàng đầu của Hàn Quốc nằm trong nhóm SKY tương tự nhóm Ivy League bên Mỹ. Vì thấy ảnh có tiềm năng nên tôi mới gợi ý ảnh tìm cơ hội du học ở 1 trường cao học quân sự ở Mỹ. Khi đó tôi giới thiệu trường Cao Học Hải Quân Hoa Kỳ (Naval Postgraduate School-NPS), trường cũ của quyền bộ trưởng hải quân Mỹ-Hùng Cao và tôi.

Hôm nay tôi mời anh đại uý Hàn Quốc đi ăn tối vì biết ảnh sắp rời Bàn Môn Điếm đi nhận nhiệm vụ ở chỗ khác. Ai ngờ ảnh phải trực ban vì anh trung đội phó đi nghỉ lễ Trung Thu Tạ Ơn Chuseok. Vậy là ảnh mời tôi vào căn-tin của lính Mỹ ăn.

Có 1 điều khác biệt ở đây: Căn-tin của lính Mỹ thì ai vào ăn trả tiền cũng được. Bữa ăn chỉ có 7 đô la lẻ. Nhưng căn-tin của lính Hàn Quốc thì chỉ có lính Hàn Quốc mới được vào ăn mà thôi. Anh ta hiểu điều này nên mời tôi đi ăn căn-tin của lính Mỹ.

Ở đây hơn 9 tháng mà đây là lần thứ 2 tôi ăn cơm ở căn-tin. Lý do là tôi được cấp 1 căn nhà riêng cách phòng làm việc 5 phút đi bộ nên tôi tự nấu ăn ở nhà, không thì ra phố ăn ở nhà hàng. Ai ngờ hôm nay đầu bếp người Hàn Quốc làm món bánh mỳ kẹp thịt bò kiểu Philly Cheesesteak rất ngon, làm từ thịt tươi, tới lượt ai mới làm.

Ngồi nói chuyện với anh đại uý, tôi trả lời rất nhiều câu hỏi của anh về nước Mỹ. Ấn tượng của anh về nước Mỹ sâu đậm nhất vẫn là thung lũng Silicon và thành phố San Francisco. Đây là 2 trung tâm công nghệ cao và trí tuệ nhân tạo (AI) số 1 thế giới, ngôi vị mà không ai dám giành.

Anh nói là đã tìm hiểu rất kỹ về hệ thống đào tạo quân sự của Mỹ sau lần nói chuyện với tôi, và ước mơ của anh vẫn là được du học cao học quân sự ở Mỹ ở 1 học viện quân sự của Lục Quân Mỹ. Anh nói điều kiện tốt thiểu là anh phải lên được cấp bậc Thiếu Tá.

Anh còn kể thêm về KMA. Trong năm học đầu tiên, sinh viên KMA được cơ hội du học ở các học viện quân sự nước ngoài ở Mỹ (West Point), Pháp và Đức. Ảnh không nói lý do tại sao ảnh không được chọn, hay vì ảnh không nộp đơn, mà chỉ nói về người bạn chung khoá tốt nghiệp West Point về giờ đây có vị trí rất tốt trong bộ chỉ huy liên quân Mỹ-Hàn.

Tới đây tôi lại nghĩ tới các chú bác quân nhân của miền Nam xưa luôn đánh giá cao West Point và truyền lại ước mơ thời trai trẻ cho con cháu mình để chúng có cơ hội vào West Point. Thử tưởng tượng thương hiệu West Point nó lớn cỡ nào ở Hàn Quốc, khi học viện quân sự KMA mô phỏng theo West Point có những cựu sinh viên là tổng thống Hàn Quốc và CEO của những tập đoàn lớn của nước này.

May là tôi đã đặt chân tới West Point 3 lần, và từng công tác ở học viện hải quân Hoa Kỳ 3 năm, học viện quân sự có chương trình đào tạo và cấu trúc tương tự West Point.

Thành ra buổi trò chuyện trở nên hấp dẫn vì có quá nhiều kiến thức để chia sẻ.

Bất thình lình anh đại uý hỏi tôi một câu:

- Nếu sau này anh làm việc ở toà đại sứ Mỹ, không biết tôi có cơ hội tham quan bên trong toà đại sứ Mỹ 1 lần hay không ?

Đúng là quá bất ngờ. Tôi không nghĩ 1 công dân Hàn Quốc thuộc hàng danh dự như anh lại muốn thấy bên trong toà đại sứ Mỹ 1 lần.

Tôi tìm cách nhẹ nhàng để trả lời:

- Tôi sẽ tham khảo những luật lệ trong đó xem tôi có mời được khách bên ngoài vào hay không. Toà đại sứ Mỹ tức là lãnh thổ của Mỹ, là nước Mỹ thu nhỏ ở hải ngoại nên luật lệ cũng nhiều. Nếu luật lệ cho phép thì tôi sẽ mời anh vào tham quan, và anh là khách mời người Hàn đầu tiên của tôi.

Tôi đã đến toà đại sứ Mỹ họp 2 lần. Toà đại sứ Mỹ ở Seoul nằm ở vị trí còn đắc địa hơn cả toà lãnh sự quán Mỹ ở Sài Gòn vì nó nằm đối diện công viên Quang Hoa Môn, trực diện với toà nhà chính phủ Hàn Quốc ở bên kia công viên. Nếu tính vị trí tương đương thì nó là Nhà Hát Thành Phố ở Sài Gòn so với Toà Đô Chính cũ, tức uỷ ban nhân dân thành phố ngày nay.

Có lẽ vì nó nằm ở vị trí quá đắc địa nên dân Hàn Quốc rất quen thuộc với nó, vì chính công viên trước toà đại sứ Mỹ là nơi mà ban nhạc BTS mới trình diễn sau khi họ thực hiện xong nghĩa vụ quân sự.

Hàn Quốc là một con hổ kinh tế thực sự ở Đông Á và Châu Á nói chung. Hàn Quốc giữ vị trí là nhà đầu tư trực tiếp FDI ở Việt Nam trong suốt nhiều năm qua. Dân Hàn Quốc, đặc biệt là tuổi trẻ, rất thần tượng Mỹ. Trong khi đó, một bộ phận không nhỏ người Việt ở Việt Nam vẫn bị nhồi sọ chống Mỹ dù cuộc chiến đã trôi qua 51 năm rồi.

Vừa chính thức nhận 1 protégé thứ 3, tôi lại giật mình vì một lần nữa đó không phải là người Việt. Tính ra Duyên chưa tới.

——

DISCLAIMER: Khi muốn giữ sự riêng tư của người khác nên tôi sẽ không post hình của anh đại uý người Hàn. Hình này do 1 hạ sĩ người Hàn chụp khi tôi thuyết trình trước 1 phái đoàn Mỹ ở Bảo Tàng Bàn Môn Điếm

Hoa OC