title

KỶ VẬT

*

Luda ngồi viết cái danh sách suốt mấy buổi tối liền. Bà ngồi bên bàn bếp, đeo kính, môi lẩm nhẩm, gạch đi rồi lại thêm vào. Vasia xích lại ngồi đối diện với ly trà, cố gắng không gây ra tiếng động: ông biết tốt nhất là đừng quấy rầy lúc này. Ông chỉ thỉnh thoảng liếc nhìn chiếc đồng hồ—loại đồng hồ quân dụng từ thời chiến trường, có vết xước trên mặt kính. Cha ông đã đeo nó đi tới tận Berlin và trao lại cho Vasia trước khi qua đời, còn Luda thì luôn dặn: phải giữ gìn cho cháu nội.

– Vậy nhé, Vasili, – cuối cùng người vợ lên tiếng và đưa cho ông những trang giấy xé ra từ cuốn tập học sinh. – Đọc to lên cho tôi nghe xem ông đã hiểu rõ chưa.

Vasia đeo kính vào rồi bắt đầu đọc:

– Giày cổ cao mùa thu cho Luda, màu nâu, cỡ 38. Khăn quàng lông dê cho mẹ, màu xám, không lấy màu trắng. Đồng phục đi học cho Kostya, đứa út, chiều cao 1m60… Luda này, hè này nó lại lớn vọt lên thì sao!

– Mua rộng hơn một cỡ. Đọc tiếp đi.

– Quà sinh nhật cho cô em họ… – Vasia ngước mắt lên. – Cô em họ nào nữa đây?

– Em họ tôi, ở dưới huyện, ông gặp ở đám cưới rồi đấy. Đọc đi, đừng có lơ đễnh!

Danh sách kéo dài tới hai trang. Trong đó có cả chỉ thêu cho mẹ vợ, bóng đèn, pin cho đài radio, và tấm khăn trải bàn bằng nhựa nhiều màu. Ở chính giữa, được gạch chân hai lần, là dòng chữ: “Giày cao gót màu trắng cho Oksana mặc đám cưới, cỡ 37, gót vừa, không lấy gót nhọn.”

– Đôi giày là quan trọng nhất, – Luda nghiêm giọng nói. – Mấy thứ khác không tìm thấy cũng được, nhưng giày thì phải tìm bằng được. Tìm ở đâu cũng phải có!

– Tôi sẽ tìm, Luda, – Vasia hứa. – Dù có phải đi gõ cửa cả thành phố.

Và ở tận dưới cùng của trang thứ hai, có dòng chữ nhỏ viết thêm bằng nét chữ của Luda: “Áo sơ mi cho Vasia mặc đám cưới. Màu trắng. Đừng có tiếc tiền.”

Vasia hắng giọng cười. Mấy năm rồi ông chẳng mua sắm gì cho bản thân. Lúc nào cũng bận rộn, mà lại tiếc tiền. Ông chỉ có đúng một chiếc áo sơ mi tươm tắp từ hồi cưới hai vợ chồng, giờ thì cài không vừa bụng nữa, mà cổ áo thì chật chội từ lâu.

Vasia làm nghề lái máy kéo ở nông trang. Ông ít khi lên thành phố tỉnh, chỉ thỉnh thoảng đi khi được cử đi lấy phụ tùng. Lần này chủ tịch nông trang lại viết giấy đi công tác cho ông: lên kho nhận động cơ. “Nếu còn thời gian thì tranh thủ ghé mấy cửa hàng nhé,” chủ tịch dặn lúc chia tay. Thế là Luda ngồi xuống viết danh sách. Đám cưới của cô con gái Oksana được ấn định vào cuối tháng Sáu, mà ở cửa hàng bách hóa xã thì đời nào có bán giày trắng.

Buổi tối trước ngày lên đường, Oksana ghé vào chuồng trại tìm cha, lúc ông đang đánh xi lại đôi bốt.

– Bố ơi, – cô vừa nói vừa ve vẩy bím tóc. – Bố đừng có khổ sở vì đôi giày đấy nhé. Mẹ dặn thế thôi, chứ con bảo bố này: không tìm thấy thì thôi ạ. Con sẽ đi đôi giày diện của mẹ. Dù hơi rộng một chút, con chèn thêm ít bông vào mũi giày là được.

– Đi giày của mẹ… – Vasia cằn nhằn. – Đôi giày của mẹ con từ hồi đám cưới mẹ, từ đó đến giờ nằm xó trong tủ. Con có đám cưới của riêng mình, con gái ạ. Phải có đôi giày của riêng con chứ.

– Bố ơi, chúng nó đắt lắm. Mà vợ chồng con với anh Dima giờ phải tiết kiệm từng đồng.

– Con đừng có lo chuyện tiền bạc, – Vasia nói. – Đấy là việc của người làm cha. Đi ngủ đi con.

Oksana hôn nhẹ lên má ông rồi chạy đi. Còn Vasia ngồi lại bên đôi bốt và trầm ngâm: “Chỉ có một đứa con gái, một lần cưới. Phải có giày cho nó chứ.”

Sáng hôm sau Vasia đến thành phố. Động cơ ở kho thì họ hẹn đến chiều mai mới lấy được, nên ông có trọn một ngày rảnh rỗi. Ông mở danh sách của Luda ra và đi tới trung tâm thương mại lớn nhất.

Bên trong đông đúc như ở ga tàu. Người chen chúc không thở nổi. Vasia hiểu ngay rằng nếu không chen lấn thì chẳng mua được gì ở đây.

– Cô ơi, khăn quàng lông dê bán ở đâu thế? – Ông hỏi cô bán hàng đầu tiên gặp được.

– Tầng hai, góc trong cùng, – cô ta trả lời mà không buồn ngẩng đầu lên. – Sáng nay vừa về hàng đấy, chạy nhanh lên bác ơi kẻo hết!

Vasia chạy vội lên. Khăn quàng đã thấy rồi, có cả màu xám lẫn màu trắng, và hàng người xếp hàng dài thượt xuyên qua cả tầng. Vasia chen vào đứng đợi hơn một tiếng đồng hồ.

Đứng phía trước ông là một bà cụ nhanh nhẩu đội chiếc mũ nồi. Trong suốt thời gian xếp hàng, bà cụ liên tục kể cho Vasia nghe chuyện anh con rể của bà vụng về đến mức không biết đóng một cái đinh.

– Thế cậu em mua quà cho ai đấy? – Cuối cùng bà cụ hỏi.

– Mua cho mẹ vợ ạ, – Vasia thành thật.

Bà cụ ồ lên một tiếng rồi lắc đầu:

– Cho mẹ vợ cơ đấy! Đứng xếp hàng cả tiếng đồng hồ! Con rể tôi thì có nằm mơ cũng không nghĩ ra được thế này. Cậu đúng là người vàng. Chắc lập gia đình lâu rồi nhỉ?

– Vâng, lâu rồi ạ. Vợ tôi đưa cho cái danh sách này, – Vasia giơ mấy tờ giấy ra. – Đây này, vẫn còn phải đi tìm hầu như tất cả.

Bà cụ ghé mắt nhìn vào danh sách rồi dùng ngón tay chỉ, đọc to lên:

– “Áo sơ mi cho Vasia mặc đám cưới. Màu trắng. Đừng có tiếc tiền.” Chà chà, vợ cậu hiểu cậu thật đấy!

Mọi người xung quanh bật cười, Vasia cũng cười theo.

Đến lượt ông thì khăn màu xám chẳng còn lại bao nhiêu.

– Cho tôi một chiếc màu xám, – ông nói rồi thò tay lấy tiền. – Mua cho mẹ vợ. Màu xám nhé, không lấy màu trắng, vợ tôi dặn thế.

– Lấy nhanh còn kịp đấy bác, – cô bán hàng mỉm cười mỉa mai. – Vợ bác có vẻ nghiêm khắc nhỉ.

– Nghiêm lắm chứ, – Vasia gật đầu. – Vợ tôi là tướng quân, còn tôi chỉ là lính quàng quạc dưới quyền thôi.

Ông bước ra khỏi trung tâm thương mại lòng đầy mãn nguyện, tay ôm gói đồ và gạch cái khăn ra khỏi danh sách. Tiếp theo là đồng phục học sinh: tìm thấy ở cửa hàng “Thế giới Trẻ em”, nhưng chỉ có cỡ cho chiều cao 1m70. Vasia suy nghĩ một chút, gãi gãi sau óc rồi quyết định lấy: rồi nó sẽ lớn lên thôi. Rồi đến tấm khăn trải bàn nhựa, bóng đèn, chỉ thêu. Đến giữa trưa, một nửa số đồ cần mua đã xong xuôi.

Nhưng đến chuyện đôi bốt thì tệ hơn. Mùa nâu cỡ 38 chẳng thấy ở đâu cả.

– Cô ơi, bốt màu nâu ở đâu nhỉ? – Vasia hỏi cô bán hàng ở tiệm giày.

– Màu nâu hở bác, từ tháng Ba đã hết sạch rồi. Bác lấy màu đen đi, màu đen phối với cái gì cũng hợp.

– Vợ tôi dặn phải mua màu nâu.

– Thế vợ bác mặc áo khoác màu gì?

– Màu xám, – Vasia nhớ lại.

– Đấy thấy chưa! Mặc áo xám thì đi giày đen là chuẩn nhất, – cô bán hàng quả quyết. – Bác cứ về bảo với vợ thế: cô bán hàng bảo vậy. Phụ nữ chúng cháu tự hiểu nhau mà.

Vasia đứng ngẩn ngơ trước đôi bốt một hồi lâu, cân nhắc xem Luda có giết ông không. Ông quyết định là chắc bà sẽ không giết đâu. Thế là ông lấy đôi màu đen.

Nhưng đôi giày màu trắng thì tuyệt nhiên không có. Dù là ở trung tâm thương mại, tiệm "Giày dép" ngoài quảng trường, hay cửa hàng nhỏ gần ga tàu. Đâu đâu các cô bán hàng cũng chỉ biết xua tay.

– Giày trắng ư? Tháng Năm này làm gì có? – Một bác bán hàng lớn tuổi mặc áo choàng xanh ngạc nhiên. – Ông anh từ trên trời rơi xuống đấy à? Hàng về từ tháng Tư đã bị mấy đứa học sinh tốt nghiệp vét sạch rồi. Từ đó đến giờ có thấy đôi nào đâu.

– Tôi mua cho con gái mặc đám cưới, – Vasia nói. – Rất cần. Liệu có còn ở đâu không bác? Trong kho chẳng hạn?

Bác bán hàng nhìn ông, nhìn chiếc áo khoác cũ kỹ nhăn nhúm và tờ giấy danh sách trên tay ông. Bác thở dài, nói nhỏ để người khác không nghe thấy:

– Ra chợ mà hỏi. Ngay cổng vào, chỗ bán hoa ấy. Có một người phụ nữ đứng ở đó. Nhưng đắt đấy nhé, tôi cảnh báo trước.

Ở cổng chợ đúng là có một người đàn bà mặc áo mưa, ôm chiếc túi xách to đùng. Vasia tiến lại gần hỏi về đôi giày. Người đó nhìn ông từ đầu đến chân.

– Có màu trắng đây. Cỡ 37, gót vừa. Hàng nhập khẩu. – Bà ta hé mở chiếc túi, dịch nắp hộp ra một chút. Vasia ghé mắt nhìn vào và thấy chúng. Đôi giày màu trắng, bằng da bóng, có gắn chiếc nơ nhỏ xinh. Đúng loại mà Luda dặn trong danh sách.

– Bao nhiêu tiền thế cô? – Vasia hỏi.

Người đàn bà ra giá. Vasia huýt gió một tiếng: số tiền đó ở cửa hàng nhà nước mua được tận ba đôi.

– Sao lại thế hả cô! Thế này là cướp tiền người ta rồi. Bớt cho tôi chút đỉnh đi, con gái tôi sắp lấy chồng, nhà chỉ có mỗi mình nó thôi.

– Không mua thì thôi ông anh, – người đàn bà nhún vai. – Tôi chẳng vội. Kiểu gì cũng có người mua thôi.

Vasia lùi ra một góc rồi đếm lại tiền. Sau khi mua tất cả những thứ kia, số tiền còn lại chỉ đủ mua đôi giày theo giá cửa hàng nhà nước và một chiếc áo sơ mi. Còn nếu mua đôi giày này, ông thậm chí không có đủ một nửa.

Ông đứng lặng người suy nghĩ. Luda dặn rồi: đôi giày là quan trọng nhất. Oksana đang chờ, con gái duy nhất, đời người chỉ cưới một lần. Còn cái áo sơ mi… Áo sơ mi thì mặc cái cũ cũng được. Thót cái bụng lại là xong.

Nhưng trên tay ông vẫn còn chiếc đồng hồ của cha để lại. Tiếc lắm chứ, tiếc đứt ruột đứt gan. Nhưng con gái còn quý hơn. Vasia quay lại chỗ người đàn bà bán giày.

– Tôi còn chừng này tiền thôi, chỉ chừa lại đúng tiền xe buýt về, – ông nói rồi xòe tiền ra. – Vẫn thiếu. Tôi có thể đưa thêm cái này.

Nói rồi ông tháo chiếc đồng hồ của cha trên cổ tay xuống.

Người đàn bà xoay xoay chiếc đồng hồ, áp lên tai nghe tiếng máy chạy tạch tạch.

– Được rồi, – bà ta nói. – Chạy vẫn tốt. Đưa đây.

– Cô nhớ giữ gìn nó nhé, – Vasia khẩn khoản. – Đồ từ thời chiến tranh đấy, cha tôi đeo suốt.

– Liên quan gì đến tôi? – Người đàn bà hắng giọng rồi nhét chiếc đồng hồ vào túi áo.

Vasia cầm lấy hộp giày rồi bước đi, không ngoảnh đầu lại. Trong lòng ông vừa thấy nhẹ nhõm, lại vừa thấy ngậm ngùi. Không có chiếc đồng hồ, cổ tay ông trông thật trống trải, và theo thói quen, ông cứ thỉnh thoảng lại liếc nhìn vào phần cổ tay trống rỗng ấy.

Động cơ ở kho đã được gửi về bằng xe của nông trang, còn Vasia đi chuyến xe buýt theo sau, xách theo chiếc túi nặng trịch. Luda ra đón ông ngay ngoài cổng.

– Sao rồi, ông anh kiếm chác thế nào rồi? – Bà nói, đỡ lấy chiếc túi từ tay ông. – Mua đủ hết chưa hay chỉ được một nửa?

– Gần đủ hết, Luda. Vào nhà đi rồi tôi cho xem. Chân tôi mỏi nhừ, như thể không phải lên thành phố mà là đi gặt cỏ về ấy.

Trên bàn, ông bày ra tất cả những thứ đã mua được. Khăn quàng cho mẹ – màu xám, đúng như dặn. Đồng phục cho Kostya, cỡ 1m70. Khăn trải bàn, chỉ thêu, bóng đèn, thìa quà tặng cho cô em họ. Còn đôi bốt…

– Màu đen à, – Luda nói.

– Không có màu nâu, Luda ạ. Tìm khắp nơi rồi.

– Được rồi. Màu đen cũng tốt.

Và khi Vasia mở hộp giày ra, Oksana hét lên sung sướng vang cả gian nhà. Cô gieo lên, xỏ ngay vào chân rồi bước đi vài vòng trong phòng, tiếng gót giày gõ cộp cộp vui tai.

– Bố ơi! Bố tìm thấy chúng ở đâu thế? Đẹp như trong tạp chí ấy! Mẹ nhìn này!

Vasia ngồi đó mãn nguyện như con mèo sưởi nắng. “Thế là tốt rồi,” ông thầm nghĩ. “Không uổng công chạy đôn chạy đáo khắp thành phố.” Luda nhìn con gái mỉm cười, rồi ánh mắt bà chuyển sang nhìn chồng.

Chẳng có gì qua mắt được người vợ: ánh mắt bà dừng lại ở cổ tay trống trỗng của ông.

– Vasia. Đồng hồ đâu rồi?

Vasia há miệng ra rồi lại khép lại. Ông thấy xấu hổ như một đứa trẻ bị bắt quả tang ăn trộm táo. Cả đời ông có biết nói dối vợ bao giờ đâu.

– Tôi đưa cho người ta rồi, Luda, – ông nói. – Đưa cho người đàn bà mặc áo mưa ở cổng chợ chỗ bán hoa ấy. Để lấy đôi giày. Không đủ tiền, mà không có giày thì sao được?

Luda ngồi bệt xuống chiếc ghế đẩu. Môi bà run run.

– Đồng hồ của cha ông đấy ư? – Bà hỏi khe khẽ. – Vasili, ông làm cái trò gì thế này? Tôi giữ gìn nó là để dành cho cháu nội… Thế mà ông lại đem đổi lấy đôi giày?

– Luda, thì con gái mình…

– Thế ông có mua áo sơ mi cho mình không? – Bà đột nhiên hỏi.

– Áo nào cơ? Làm gì còn tiền nữa.

Luda lấy hai tay che mặt gục xuống khóc. Bà thấy thương chồng quá: cả đời ông lúc nào cũng vậy, cái gì cũng lo cho người khác, còn bản thân thì chẳng có gì. Còn Oksana đứng khựng lại trong đôi giày mới, không còn gõ gót giày nữa. Cô thấy xấu hổ vì đã reo vui.

– Bố ơi, – cô khẽ nói. – Sao bố lại làm thế?.. Con đi giày của mẹ cũng được mà.

– Đi cái gì mà đi, – Vasia cằn nhằn. – Chỉ có một đứa con gái, một đám cưới. Con cứ đi cho đàng hoàng, không phải nói nhiều nữa.

Sáng hôm sau, Oksana đã chuẩn bị lên thành phố từ sớm.

– Con sang nhà bạn lấy cái váy, bố ạ, – cô nói ngay từ ngoài cửa. – Mẹ cho phép rồi. Đêm con mới về, bố đừng đợi nhé.

Cô trở về khi trời đã khuya, mệt mỏi, bụi bặm, rồi chui tợn vào phòng mình. Luda thì thầm điều gì đó với cô đằng sau cánh cửa đóng kín, còn Vasia thì chẳng biết chuyện gì.

Đám cưới được tổ chức vào cuối tháng Sáu, ngay ngoài sân nhà. Mấy dãy bàn được dựng dưới những gốc cây táo, nửa làng kéo đến dự. Vasia mặc chiếc áo sơ mi cũ mà Luda đã ủi phẳng lì từ hôm trước, phẳng đến mức cổ áo dựng đứng lên. Ông phải thót bụng lại để giữ áo.

– Vasia này, ông cài nốt cái cúc trên cùng vào đi chứ, – Luda ghé tai thì thầm. – Khách khứa đang nhìn kìa, trông ông như vừa đi làm đồng về ấy.

– Cúc trên không cài vừa, Luda ơi, – Vasia khẽ trả lời. – Từ hồi đám cưới mình đến giờ tôi có cài được nó đâu. Cứ để thế này mà đi thôi, tôi thế nào thì thế ấy.

Trước khi dẫn con gái ra bàn tiệc, Vasia tiến lại gần cô ở bậc hiên. Oksana lộng lẫy trong chiếc váy cưới màu trắng và đôi giày có gắn chiếc nơ xinh xắn kia.

– Bố, đưa tay đây cho con, – cô nói.

Vasia đưa tay ra. Oksana mở bàn tay mình ra, bên trong là chiếc đồng hồ. Cô cài chiếc dây đeo vào cổ tay cha.

Vasia nhìn mà không tin vào mắt mình. Nó đang chạy! Đúng là chiếc đồng hồ của cha ông, với vết xước quen thuộc trên mặt kính.

– Con lấy ở đâu… – Ông ngập ngừng.

– Con đứng đón lỏng người đàn bà đó ở cổng chợ cả ngày trời đấy bố ạ, – Oksana bật cười. – Con tìm thấy rồi. Đã chuộc lại được. Con với anh Dima định để dành tiền mua bộ đồ sứ, mẹ lại cho thêm một ít nữa. Thế là thôi khỏi mua bộ đồ sứ, nhưng bù lại chiếc đồng hồ của ông nội sẽ được truyền lại cho cháu nội của bố.

Vasia vừa thấy vui mừng, lại vừa thấy ngượng ngùng: con gái ông vì ông mà phải bỏ ra số tiền tiết kiệm.

Mắt ông bỗng cay xè. Ông ôm chầm lấy con gái, ôm cả lớp khăn voan cô dâu, và giữ chặt như thế hồi lâu.

– Đưa cô dâu ra đây đi thôi! – Khách khứa ngoài sân bắt đầu reo hò.

– Chờ chút đã! – Vasia nói rồi quệt nước mắt. – Ra ngay đây.

Ông dắt tay Oksana bước xuống từng bậc thang. Lần lên thành phố đó Vasia chẳng mua được gì cho bản thân mình cả. Nhưng giờ đây ông đã hiểu mọi người trong nhà yêu thương ông đến nhường nào, và điều đó thì quý giá hơn bất kỳ món đồ mới nào trên đời.

*

(LĐH* st & dịch)