title

Một điệp vụ cam go của CIA tại Afghanistan mới công bố

Hai mươi lăm năm trước, một chiếc trực thăng của Liên Xô đã bay qua những dãy núi Afghanistan, chở những sĩ quan CIA đầu tiên được đưa vào đất nước này sau vụ tấn công ngày 11 tháng 9 năm 2001, đánh dấu nước đi mở màn trong phản ứng của Mỹ mà sau đó trở thành cuộc chiến dài nhất trong lịch sử nước Mỹ.

Nhóm bảy người của CIA, mật danh JAWBREAKER, hạ cánh xuống Thung lũng Panjshir vào ngày 26 tháng 9 năm 2001, chỉ 15 ngày sau các vụ tấn công, mang theo hàng triệu đô tiền mặt nhằm chiêu mộ và trang bị cho các đồng minh người Afghanistan.

Nhiệm vụ của họ là thu thập tình báo và chuẩn bị mặt đất cho chiến dịch sắp tới của Mỹ chống al-Qaeda và Taliban, kể cả việc củng cố quan hệ với Liên minh Phương Bắc, mà thủ lĩnh quân sự Ahmad Shah Massoud vừa bị đặc vụ al-Qaeda ám sát chỉ hai ngày trước 11/9.

Chiếc trực thăng Mi-17 đã chở họ tới đó nay được trưng bày tại trụ sở CIA ở Langley, Virginia, nơi nó vừa trải qua việc phục chế toàn diện trước dịp kỷ niệm.

Cựu sĩ quan CIA David Tyson đã theo JAWBREAKER vào Afghanistan vài tuần sau đó trong vai trò thành viên của Đội Alpha, và nhớ lại mình đã từng bay trên cùng chiếc trực thăng ấy trước khi chiến tranh nổ ra.

"Nó rung lắc dữ dội, nhiên liệu rò rỉ, rất ồn, và tôi không biết nó có đủ điều kiện bay không," Tyson kể với CBS News trong một cuộc phỏng vấn, "nhưng phi công bảo đảm với tôi rằng đó là một con chim tốt."

Chiếc trực thăng được chế tạo để hòa lẫn vào môi trường

CIA mua chiếc đảm Mi-17 vào thập niên 1990, họ tính toán rằng nguồn gốc Liên Xô của nó sẽ là một lợi thế trong khu vực.

"Cả Liên minh Phương Bắc và Taliban đều dùng Mi-17," sử gia CIA Rob Byer nói với CBS News. "Đó là trực thăng Nga và kiểu như xe pick up của các loại trực thăng ở vùng đó."

"Lý do lớn khiến chúng tôi lấy Mi-17 thay vì trực thăng Blackhawk là vì nó hòa lẫn được," Byer nói. "Và khi đi sau lưng phòng tuyến địch, bạn muốn hòa lẫn càng nhiều càng tốt."

Nó cũng chịu được độ cao khắc nghiệt. Để tới Thung lũng Panjshir, JAWBREAKER phải vượt đèo Anjuman, cao khoảng 14.500 feet (khoảng 4.420 mét) so với mực nước biển.

"Mi-17 là một trong số ít trực thăng thực sự vượt được đèo đó," Byer nói.

Mi-17 không có thiết bị phát tín hiệu nhận dạng cho chiến đấu cơ Mỹ, khiến phi hành đoàn phải ứng biến. Họ sơn chữ "USA" và cờ Mỹ ở mặt trên các cánh cố định, để phi công phe mình trên cao nhìn thấy nhưng kẻ thù dưới đất không phát giác được. Vì không có sơn xanh, họ đành để lá cờ dở dang. Và như một lời nhắc về các vụ tấn công đã đưa họ tới đây, họ đặt cho trực thăng tên hiệu gọi "9-11-01."

Chiếc Mi-17 sau đó còn thực hiện hơn 300 phi vụ ở Afghanistan, phục vụ tới năm 2012.

Đội Alpha ra trận

Tyson là sĩ quan tình báo CIA đóng tại Trung Á, thông thạo các ngôn ngữ địa phương, gồm tiếng Uzbek, Turkmen và tiếng Nga. Ngày 11 tháng 9 năm 2001, ông đang trên chuyến bay tới Vương quốc Anh để họp về nỗ lực của CIA thu hồi các hoả tiễn Stinger còn lại ở Afghanistan, phần lớn trong số đó được đưa tới đây trong sáng kiến do Mỹ hậu thuẫn thời chiến tranh Liên Xô.

Ngay sau khi hạ cánh, ông bắt đầu lên kế hoạch quay lại, nhận ra chuyên môn của mình có thể sẽ đưa ông tới Afghanistan.

"Tôi biết mình sẽ tham gia, với ngôn ngữ và kinh nghiệm của mình và nơi tôi đóng quân ở Trung Á," Tyson nhớ lại.

Ngày 17 tháng 10, chưa đầy ba tuần sau khi JAWBREAKER tới Thung lũng Panjshir, Tyson và các thành viên còn lại của Đội Alpha được đưa vào một khu vực khác ở miền bắc Afghanistan, trở thành những người Mỹ đầu tiên được đưa vào sau lưng phòng tuyến Taliban. Nhiệm vụ của họ là phối hợp với lực lượng do thủ lĩnh người Uzbek Abdul Rashid Dostum chỉ huy trong chiến dịch chống Taliban và al-Qaeda.

"Đây là điều chúng tôi chưa từng làm trước đây," Tyson nói, mô tả một nhiệm vụ liên quan đến việc phối hợp với lực lượng địa phương để "về cơ bản là tiến hành một cuộc chiến."

Vai trò chính của ông là tình báo và liên lạc. Ông làm việc chặt chẽ với các lực lượng nói tiếng Uzbek của Dostum, giúp đội mình hiểu con người và môi trường xung quanh. Người Mỹ cưỡi ngựa cùng các chiến binh Afghanistan vượt núi, có ngày cưỡi tới 14 tiếng.

"Ngựa không thân thiện," Tyson nhớ lại. "Toàn ngựa đực, chúng cắn nhau, cắn chúng tôi, đá chúng tôi, tìm cách hất chúng tôi xuống. Còn đồ đạc, yên cương thì chỉ là khung gỗ phủ thảm lên."

Tới cuối tháng 11, lực lượng Taliban đã sụp đổ trên phần lớn miền bắc Afghanistan. Hàng trăm chiến binh ngoại quốc đã đầu hàng và bị đưa tới Qala-i-Jangi, pháo đài rộng lớn từ thế kỷ 19 gần Mazar-e-Sharif.

Ngày 25 tháng 11, Tyson và sĩ quan CIA Johnny Micheal "Mike" Spann tiến vào Qala-i-Jangi, nhiệm vụ ban đầu là xác định các tù binh là ai và từ đâu tới.

"Phần lớn họ đáp lại và tự nhận là thành viên al-Qaeda, những người đã tuyên thệ trung thành với bin Laden," Tyson nói. Trong số tù binh có John Walker Lindh, người California bản xứ đã tới khu vực này năm 2000 và gia nhập Taliban.

Vài giờ sau khi nhiệm vụ bắt đầu, tù binh nổi dậy.

"Có tiếng nổ, tiếng súng, và rất nhiều la hét," Tyson nhớ lại. "Tôi bắt đầu thấy mọi thứ như quay chậm," ông nói. "Mọi thứ chuyển động chậm, nhưng gần như tự động."

Tới một lúc ông nghe Spann gọi tên mình, và bắt đầu di chuyển về phía đồng đội giữa làn đạn.

"Tôi nhớ đã thấy... bóng dáng hay thi thể của anh ấy trên mặt đất," Tyson nói. "Tôi tin Mike đã chết khi tôi tới nơi và tôi đã bắn hạ những kẻ đang đè trên người anh ấy, lấy khẩu súng trường của Mike."

Spann, 32 tuổi, trở thành người Mỹ đầu tiên thiệt mạng trong chiến đấu ở Afghanistan. Ngôi sao của ông là ngôi sao thứ 79 được khắc trên Tường Tưởng niệm của CIA.

Tyson chiến đấu thoát ra an toàn với khẩu súng trường của Spann, khẩu súng mà ông tiếp tục dùng suốt phần còn lại của đợt triển khai. Nay nó được trưng bày trong Bảo tàng CIA, cùng đôi ủng Tyson mang suốt đợt đó. Con trai khi đó 8 tuổi của Tyson sau này gọi chúng là "đôi ủng may mắn của Bố."

"Khẩu súng đó đã cứu mạng tôi, tôi nghĩ vậy, cùng nhiều thứ khác," Tyson nói. "Tôi nghĩ rất hợp khi khẩu súng ở trong bảo tàng. Một lần nữa, nó nhắc chúng ta nhớ về Mike và con người anh ấy."

Phục chế một mảnh lịch sử CIA

Sau phi vụ tác chiến cuối cùng năm 2012, chiếc Mi-17 được đưa về trụ sở CIA năm 2018. Các đường ống nhiên liệu và linh kiện khác bị tháo ra và nó được đặt ngoài trời giữa những tảng đá mô phỏng cảnh quan Afghanistan.

Nhiều năm phơi nắng mưa đã tàn phá nó. "Lớp sơn phai nhiều vì nắng và vài con vật chui vào trong," Byer nói.

Trong năm qua, CIA đã bịt kín các khe hở trên trực thăng và sơn lại cho gần với diện mạo năm 2001. Màu xanh được cố tình làm hơi rực hơn, Byer nói, để nắng dần phai nó về đúng tông màu mong muốn.

Đợt phục chế cũng khôi phục số "607," tên hiệu gọi của phi công Afghanistan bay phi vụ đầu tiên. Được sơn hai bên thân Mi-17 năm 2001, con số giúp nó giả làm trực thăng của Liên minh Phương Bắc, đồng thời báo hiệu cho phi công đồng minh rằng đây là máy bay phe mình.

Với Tyson, những hiện vật lưu giữ một lịch sử mang tính cá nhân hơn nhiều.

"Như Mike vẫn nói, anh ấy muốn ở mũi nhọn," Tyson nói. "Anh ấy đã như thế, và anh ấy vẫn vậy hôm nay. Anh ấy sẽ mãi như thế. Và việc tôi là một phần của điều đó là điều rõ ràng tôi sẽ không bao giờ quên."

Tyson nói ông vẫn nghĩ về Spann và sự hy sinh của anh "hàng ngày."

"Tôi muốn tin anh ấy giúp dẫn đường cho tôi trong mọi việc," ông nói thêm.

Tyson và Shannon Spann DeBruyn, góa phụ của Spann, nay nằm trong số những người tham gia Badger Six, tổ chức phi lợi nhuận thành lập năm 2022, đặt tên theo tên hiệu gọi của Spann, để yểm trợ các chiến binh Afghanistan từng kề vai sát cánh với Đội Alpha cùng gia đình họ. Tổ chức cho biết hiện giúp đỡ khoảng 35 gia đình từ lương thực, thuốc men tới di dời và tái định cư.

Với Tyson, công việc đó là một phần của sứ mệnh không kết thúc, khi Mỹ rút khỏi Afghanistan năm 2021 trong lúc Taliban giành lại quyền lực, bỏ lại một số đối tác Afghanistan từng chiến đấu cùng người Mỹ phía sau, dễ bị Taliban trả thù. Khi được hỏi liệu ông có cảm thấy nghĩa vụ giúp đỡ ở những nơi chính phủ chưa làm được không, Tyson đáp gọn: "Chắc chắn rồi, đúng vậy. Đó là việc người ta làm. Đó là việc chúng tôi làm."

Olivia Gazis (CBS News)