title

TAI NẠN ĐƯỜNG DÀI

Tôi có một thú vui rất riêng đó là lái xe đường dài ở California. Tùy nơi muốn đến và thời gian có trong tay, ta có thể chọn Highway 101 để đi nhanh hơn qua những thành phố, thung lũng, đồng nho và các vùng nông nghiệp trải dài; hoặc thong thả theo Highway 1, Pacific Coast Highway, men theo bờ Thái Bình Dương với một bên là núi, một bên là biển, những vách đá, bãi cát và những khúc cua liên tục mở ra một phong cảnh khác.

Niềm vui của road trip không nhất thiết nằm ở điểm đến. Có khi đó là cảm giác con đường dài rộng ra trước mặt, xe chạy đều giữa một buổi sáng trong trẻo, đôi lúc được tận hưởng sức mạnh của chiếc xe đến trên 130 km/h trên những đoạn highway thông thoáng; có khi chỉ là việc bất chợt rẽ vào một thị trấn nhỏ, tìm một quán café ven đường, gọi một ly cà phê nóng cùng chiếc bagel phết cream cheese rồi ngồi nhìn người qua lại. Có thể dừng ở một vista point để nhìn xuống những ngọn song bạc đầu Thái Bình Dương, đi bộ vài phút trên bãi biển, ghé một pier, một tiệm sách cũ hay một cửa hàng nhỏ chẳng hề có trong kế hoạch; xa hơn về phía bắc lại có những con đường xuyên qua rừng redwood, còn xuống phía nam là những vùng biển đầy nắng, marina và những thị trấn nghỉ dưỡng.

Âm nhạc trong xe, những cuộc trò chuyện không cần đi đến kết luận, một bữa ăn tình cờ tìm thấy ở nơi chưa từng biết tên, hay chỉ vài phút đứng bên đường ngửi mùi biển và gió lạnh cũng đủ trở thành một phần của chuyến đi. Road trip ở California vì thế không chỉ là di chuyển từ nơi này sang nơi khác; nó là một cách tận hưởng chính khoảng thời gian ở giữa hai điểm đến.

Tất cả những điều ấy đều đúng—cho đến khi ở ghế passenger bên cạnh bạn có một cô gái.

Nhưng tai nạn đáng sợ nhất trong một chuyến road trip đôi khi không xảy ra giữa xe mình và một chiếc xe nào khác trên highway. Nó xảy ra ngay bên trong xe, giữa người cầm vô-lăng và cô gái đang ngồi ở ghế passenger.

Chỉ năm phút trước, mọi chuyện vẫn hoàn toàn êm đẹp. Hai người còn nói chuyện rất dịu dàng, kể vài câu chuyện chẳng đâu vào đâu rồi cùng cười, bàn tay thỉnh thoảng vẫn tìm đến nhau trên console như thể cả chuyến đi này được thiết kế riêng cho hai người. Không khí trong xe ấm áp, thân mật, thậm chí có chút lãng mạn. Rồi không ai biết chính xác chuyện gì xảy ra. Có thể chỉ là một câu nói. Một chữ dùng không đúng. Một cái nhíu mày. Một câu hỏi nghe tưởng vô hại nhưng lại vô tình chạm đúng vào một “ổ gà” tâm lý đã có từ nhiều năm trước.

Và thế là, không có tiếng thắng gấp, không có tiếng va chạm, không có airbag bung ra, nhưng tai nạn đã xảy ra. Không khí trong xe lập tức đổi khác.

Hai con người vừa mới nắm tay nhau bỗng biến thành hai con nhím. Mỗi người thu mình về một phía ghế, lông gai tinh thần dựng đứng, sẵn sàng phóng ra nếu đối phương tiến thêm nửa câu. Một người nhìn thẳng ra windshield như thể phía trước chỉ còn mục tiêu duy nhất là sống sót đến destination. Người kia quay mặt ra cửa kính, chăm chú ngắm phong cảnh đến mức những bụi cây ven freeway bỗng trở nên hấp dẫn một cách chưa từng có.

Chiếc xe vẫn chạy rất êm. Cruise control vẫn giữ tốc độ. Google Maps vẫn bình thản nói: “Continue straight for 72 miles.” Chỉ có hai hành khách bên trong là đã hoàn toàn đi lạc.

Điều kỳ lạ nhất là trước đó chỉ vài phút, hai người còn có thể nói với nhau bất cứ chuyện gì. Bây giờ mỗi câu đều phải được kiểm tra an toàn trước khi phát ra. “Em có muốn uống cà phê không?” cũng có thể bị hiểu thành một lời công kích. “Anh có lạnh không?” có thể nghe như một sự mỉa mai. Ngay cả câu vô cùng trung tính như “Sắp tới restroom rồi” đôi khi cũng chứa đựng những tầng nghĩa mà Sigmund Freud sống lại chắc cũng chưa chắc phân tích hết.

Road trip lúc ấy trở thành một bài kiểm tra đặc biệt về quan hệ con người: hai người ở cách nhau chưa đến một mét nhưng về mặt tâm lý có thể đã cách nhau từ San Diego đến Arcata.

Nhiều cuộc va chạm bắt đầu bằng một câu mà người nói hoàn toàn không hiểu tại sao nó lại nguy hiểm. Chẳng hạn: “Em giống mẹ em ở điểm này.” Về mặt ngôn ngữ học, đây chỉ là một câu so sánh. Về mặt quan hệ, đây có thể là một chiếc xe tải mười tám bánh lao thẳng vào làn đường đối diện.

Người đàn ông vừa nói xong có thể vẫn rất ngây thơ. Anh ta thậm chí còn nghĩ mình đang đưa ra một nhận xét khách quan. Nhưng người phụ nữ bên cạnh đã nghe một câu hoàn toàn khác. Cô không chỉ nghe những chữ vừa được nói. Cô nghe thêm lịch sử gia đình, những cuộc tranh luận cũ, những lời phê bình trước đây, và có thể cả một câu chuyện mà người lái xe hoàn toàn không biết mình vừa bước vào.

Anh nhìn sang: “Ủa, anh chỉ nói vậy thôi mà.” Đây thường là sai lầm thứ hai. Trong tai nạn giao thông, sau cú va chạm đầu tiên, điều quan trọng là không tạo ra va chạm thứ hai. Trong quan hệ tình cảm, người ta thường làm ngược lại.

Sau đó là sự im lặng. Im lặng trên road trip vốn có thể rất đẹp. Hai người cùng nhìn biển, nghe nhạc, không cần nói gì mà vẫn thấy gần nhau. Nhưng có một loại im lặng hoàn toàn khác.

Đó là sự im lặng trong đó cả hai người đều đang nói rất nhiều—chỉ là nói trong đầu. Anh nghĩ: “Mình có nói gì đâu?” Cô nghĩ: “Anh ấy vẫn không hiểu.” Anh nghĩ: “Nếu nói tiếp chắc càng tệ.” Cô nghĩ: “Anh ấy chẳng buồn giải thích.” Anh quyết định im lặng để tránh xung đột. Cô diễn giải sự im lặng ấy như bằng chứng rằng anh không quan tâm. Thế là một người im lặng để bảo vệ hòa bình, còn người kia dùng chính sự im lặng ấy làm tang chứng cho việc hòa bình đã chết.

Bên ngoài cửa kính, California vẫn đẹp một cách vô trách nhiệm. Biển vẫn xanh. Trời vẫn trong. Những người đi xe bên cạnh còn cười nói vui vẻ. Chỉ trong chiếc xe này đang diễn ra một cuộc Chiến tranh Lạnh mà Liên Hiệp Quốc chưa hề được thông báo.

Rồi GPS lên tiếng. “In 1,000 feet, turn right.” Người lái xe nói: “Anh nghĩ đường này nhanh hơn.” Người ngồi bên cạnh đáp: “GPS bảo quẹo phải.” “Anh biết. Nhưng anh từng đi đường này rồi.” “Vậy anh mở GPS làm gì?” Một câu hỏi hoàn toàn hợp lý. Và cũng hoàn toàn không nên hỏi vào thời điểm đó. Bởi từ đây, cuộc tranh luận không còn liên quan đến con đường nữa. Nó bắt đầu chuyển sang những vấn đề lớn hơn:

Anh có chịu lắng nghe không? Ai mới là người đúng? Tại sao anh lúc nào cũng phải tự quyết? Tại sao cô lúc nào cũng tin cái máy hơn tin anh? Một phút trước hai người chỉ cần quyết định rẽ trái hay phải. Năm phút sau, họ đang xem xét toàn bộ cấu trúc quyền lực trong mối quan hệ.

Điều đặc biệt là GPS hoàn toàn không quan tâm. Nó chỉ lạnh lùng nói: “Recalculating.” Có lẽ đây là thành viên trưởng thành nhất trong xe. Chỉ tiếc rằng trong quan hệ, không phải lúc nào cũng có thể “Recalculating.”

Một lúc sau, người đàn ông (bây giờ đã già đi và trở thành đàn ông) sau nhiều phút cân nhắc, quan sát nét mặt, đo áp suất không khí trong cabin và đánh giá mức độ nguy hiểm mới quyết định mở lời: “Em sao vậy?” “Không sao.” Trong tiếng Anh là: “Nothing.”

Những người đàn ông trẻ tuổi thường mắc sai lầm khi hiểu chữ “nothing” theo nghĩa từ điển. Họ nghĩ: Nothing = không có gì. Những người có nhiều kinh nghiệm hơn hiểu rằng trong một số hoàn cảnh: Nothing = có rất nhiều thứ, nhưng hiện tại anh phải tự tìm ra. Vấn đề là người đàn ông lúc này không có đủ dữ kiện. Anh thử: “Em giận anh hả?” “Không.” Lại một từ đơn giản. Nhưng chữ “không” này cũng không nhất thiết có nghĩa là không.

Anh bắt đầu nhớ lại ba mươi phút trước. Một giờ trước. Bữa sáng. Tối hôm qua. Tin nhắn tuần trước. Bộ não lập tức biến thành một đội điều tra tai nạn hàng không, cố gắng tái dựng toàn bộ chuyến bay để xác định chính xác thời điểm động cơ bốc cháy.

Rồi cuối cùng cô quay sang và hỏi: “Anh có biết anh vừa nói gì không?” Đây là một câu hỏi mà về mặt kỹ thuật có vẻ yêu cầu thông tin. Nhưng tuyệt đối không phải là một câu hỏi kiến thức. Người đàn ông phạm lỗi lớn nhất nếu lập tức trả lời bằng cách lặp lại nguyên văn: “Anh nói là…”

Không. Câu hỏi không phải: Anh còn nhớ những chữ nào vừa ra khỏi miệng mình? Câu hỏi thật sự là: Anh có hiểu những chữ ấy đã đi vào đầu tôi bằng con đường nào, va vào ký ức nào, kích hoạt cảm xúc nào, và tại sao bây giờ tôi đang nhìn anh như thế này hay không?

Lúc này, người lái xe đứng trước một nghịch lý. Anh cần chú ý đến cảm xúc của người bên cạnh. Nhưng anh cũng cần chú ý đến con đường. Cảnh sát Giao thông của California Highway có thể thông cảm với những khó khăn của tình yêu, nhưng họ vẫn muốn anh giữ xe trong làn.

Sau khoảng hai mươi phút căng thẳng, một trong hai người bắt đầu có ý định hòa giải. Đây là giai đoạn rất nguy hiểm vì thiện chí không bảo đảm kỹ năng. Người đàn ông thử: “Thôi, đừng giận nữa.” Sai. “Có chuyện nhỏ vậy thôi mà.” Sai nặng hơn. “Anh đâu có ý đó.” Đúng về mặt chủ quan, nhưng thường không có tác dụng. “Em nhạy cảm quá.” Đây không còn là repair attempt nữa. Đây là việc quay đầu xe chạy ngược chiều freeway. Điều trớ trêu là trong đầu anh, mỗi câu đều có mục đích làm tình hình tốt hơn. Trong đầu cô, mỗi câu là một bằng chứng mới cần được đưa vào hồ sơ.

Cũng may người đàn ông có nền tảng Tâm lý học nên đầu óc bắt đầu hoạt động để phân tích. . . mối tuong giao. Theo Phân tích Tương giao của Eric Berne, điều xảy ra trong chiếc xe có thể được hiểu như một sự chuyển đổi rất nhanh giữa ba trạng thái bản ngã: Cha mẹ, Người lớn và Trẻ em. Chỉ vài phút trước, hai người còn giao tiếp chủ yếu từ trạng thái Người lớn – Người lớn, hoặc thậm chí từ Trẻ em Tự do – Trẻ em Tự do: trò chuyện tự nhiên, cười đùa, nắm tay và cùng chia sẻ một trải nghiệm dễ chịu. Nhưng chỉ cần một câu nói vô tình chạm vào một ký ức cũ, một nhu cầu từng không được đáp ứng, một nỗi sợ bị bỏ rơi hay phản bội, hay một cảm giác quen thuộc về việc bị phê phán, một người có thể lập tức chuyển sang trạng thái Trẻ em Thích nghi—cảm thấy bị tổn thương, bị xem nhẹ hoặc bị kiểm soát. Người kia, thay vì tiếp tục ở trạng thái Người lớn, lại rất dễ chuyển sang Cha mẹ Phê phán bằng những câu như “Có chuyện nhỏ vậy thôi mà,” “Em nhạy cảm quá,” hay “Anh đâu có ý gì.” Từ đó, cuộc đối thoại không còn diễn ra giữa hai người trưởng thành của hiện tại, mà giữa những phần tâm lý đã được hình thành từ rất lâu. Chiếc xe vẫn đang chạy trên Highway 1, nhưng về mặt tâm lý, hai người có thể đã quay trở lại một căn nhà ấu thời của ba mươi năm trước.

Berne cũng giúp giải thích vì sao những câu nói tưởng như rất bình thường lại có thể trở thành một “tai nạn.” Trong Phân tích Tương giao, một cuộc trao đổi diễn ra tương đối trôi chảy khi thông điệp và phản hồi đi theo những hướng tương hợp; khi chúng trở thành tương tác chéo, giao tiếp rất dễ đổ vỡ. Chẳng hạn, người lái xe có thể hỏi từ trạng thái Người lớn: “Em có muốn dừng uống cà phê không?” nhưng người ngồi bên cạnh, vì đang ở trạng thái Trẻ em Thích nghi, lại có thể nghe câu ấy như một thông điệp từ Cha mẹ Phê phán: “Em đang làm chuyến đi này tốn thời gian phiền phức.” Cô đáp lạnh lùng, anh cảm thấy bị từ chối, rồi bản thân anh cũng rời khỏi trạng thái Người lớn. Từ đây, hai người không còn phản ứng với câu nói đang thực sự được phát ra nữa, mà phản ứng với ý nghĩa mà mỗi người gán cho nó.

Nhưng rồi nhà tâm lý học người Việt đang cầm vô-lăng chợt phát hiện ra rằng Phân tích Tương giao của Eric Berne vẫn chưa giải thích hết nghiệp quả mà mình đang gánh chịu trên chuyến đi. Một biến số quan trọng hơn đã bị bỏ sót: âm nhạc. Những bản nhạc chàng vô tư bật lên suốt quãng đường, tưởng chỉ để làm nền cho phong cảnh California, thực ra đang âm thầm thấm qua ý thức, len xuống tầng vô thức và khuấy động đủ thứ vốn nên được để yên: nỗi sợ bị bỏ rơi, mặc cảm tự ti, xấu hổ, tội lỗi, những vết thương cũ và cả những ký ức mà hai người tưởng mình đã “xử lý xong.” Chàng bắt đầu nghi ngờ rằng nhiều cuộc cãi vã trong xe không hẳn bắt đầu từ câu nói vừa được thốt ra, mà đã được chuẩn bị từ ba bài hát trước đó.

Nếu giả thuyết này được kiểm chứng, đây có thể là một đóng góp đáng kể cho tâm lý học quan hệ: một dạng music-induced relational dysregulation, trong đó playlist hoạt động như một đồng phạm vô hình, kích hoạt các sơ đồ cảm xúc và kịch bản sống rồi để hai người tưởng rằng chính họ tự nhiên nổi giận với nhau. Khám phá ấy, anh thầm nghĩ, nếu chưa đủ để đăng Science thì ít nhất cũng phải xứng đáng với một tạp chí tâm lý học danh giá nào đó; miễn là ban biên tập chưa từng nghe chính playlist ấy khi đi road trip với người yêu.

Chẳng hạn, chỉ cần vang lên câu hát: “Đời người con gái ước mơ đã nhiều, trời cho không được mấy; đến khi lấy chồng chỉ còn mối tình mang theo…” (Vũ Thành An – Không tên số 2) là nguy cơ “kích hoạt tiềm thức” lập tức tăng cao. Người phụ nữ ngồi ghế bên cạnh có thể bắt đầu liên tưởng câu hát ấy với chính cuộc đời mình, nhất là đúng lúc một chiếc Mercedes hay Audi bóng loáng nhẹ nhàng vượt qua, trong khi hai người vẫn đang trung thành tiến về phía trước trên chiếc Honda… Civic. Từ một bản nhạc trữ tình vô hại, não bộ có thể nhanh chóng dựng nên cả một chuỗi so sánh: những giấc mơ từng có, những gì mình đã chọn, những gì mình chưa có, và không biết vì sao cuối cùng tất cả lại quy tụ vào người đàn ông đang cầm vô-lăng bên cạnh. Anh ta vẫn tưởng mình chỉ đang lái xe đúng làn, nhưng trong tâm trí cô có thể đã diễn ra một cuộc đánh giá toàn diện về tình yêu, hôn nhân, số phận và cấu trúc tài sản của gia đình. Đáng sợ nhất là người lái xe hoàn toàn không biết nghiên cứu thực nghiệm vừa bắt đầu; anh chỉ thấy cô bỗng im lặng đúng vào lúc chiếc Mercedes biến mất ở làn bên trái.

Hoặc tệ hại hơn nữa, playlist bỗng chuyển sang câu: “Mưa bên chồng có làm em khóc, có làm em nhớ những khi mình mặn nồng”… rồi chưa kịp hoàn hồn đã tiếp tục: “Này em hỡi con đường em đi đó, Con đường em theo đó đúng hay sao em.” (Bài không tên cuối cùng). Đến đây thì nhà tâm lý học cầm vô-lăng bắt đầu hiểu rằng mình đã phạm một sai lầm nghiêm trọng trong thiết kế môi trường cảm xúc của chuyến đi. Một câu hát có thể đánh thức ký ức về những mối tình cũ, những lúc “mặn nồng”; câu kế tiếp lại gợi ra cảm giác mất mát, những lựa chọn đã qua, những khả thể không còn nữa, và cả câu hỏi nguy hiểm nhất: “Nếu ngày ấy mình chọn khác thì sao?” Ngoài cửa kính, California vẫn nắng chan hòa, trời xanh không một gợn mây; nhưng trong chiếc Honda Civic, ap suất cảm xúc giảm đột ngột, mây đen hình thành, gió giật bắt đầu từ một tiếng thở dài, và một cơn bão cấp quan hệ mà National Weather Service hoàn toàn không dự báo.

Và rồi tình hình xem như không còn cứu vãn được nữa khi giọng Tuấn Ngọc cất lên: “Lúc tôi tìm đến em, là tìm vui trong chốc lát. Đến một lúc rồi thôi, nhớ nhung không cần thiết.” (Phạm Duy – Tình hờ) Chỉ vài câu thôi mà đủ sức kích hoạt gần như toàn bộ giáo trình về gắn bó bất an. Người ngồi ghế bên cạnh bỗng không còn nghe một bài hát nữa; cô nghe một lời thú nhận. Những nỗi sợ bị bỏ rơi, bị xem như tạm thời, bị yêu nhưng không được chọn, tất cả đồng loạt thức dậy và bắt đầu đối chiếu với người đàn ông đang lái xe bên cạnh. Nhà tâm lý học lúc này hiểu rất rõ về lý thuyết gắn bó, về hệ thống cảnh báo quan hệ và về cơ chế diễn giải thiên lệch dưới cảm xúc—nhưng kiến thức chuyên môn bỗng trở nên vô dụng một cách đáng thương khi ánh mắt từ ghế passenger chuyển sang anh với vẻ như đang hỏi: “Vậy anh tìm đến em để làm gì?” Ngoài kia Pacific Coast Highway vẫn đẹp như tranh, nhưng trong xe, Bowlby, Ainsworth và cả một thế hệ nghiên cứu về attachment dường như vừa đồng loạt bước lên nắm vô lăng.

Cũng may cho các đôi tình nhân đi road trip, nước Mỹ còn có một định chế cứu nguy cho quan hệ mà tâm lý học chưa đánh giá đúng mức: public restroom. Như câu hát trong Còn chút gì để nhớ của Vũ Hữu Định, Phạm Duy phổ nhạc, “Xin cảm ơn thành phố có em,” người lái xe lúc này có lẽ phải sửa lại thành: xin cảm ơn thành phố có restroom. Về sinh lý học, việc tiểu tiện có sự tham gia quan trọng của hệ thần kinh đối giao cảm; còn cảm giác nhẹ nhõm sau khi giải quyết một nhu cầu cơ thể cấp bách ít nhất cũng giúp cơ thể bớt một nguồn căng thẳng. Nhưng Đạo học có khi giải thích chuyện này còn gọn hơn. Chỉ cần bước vào một restroom công cộng ven freeway, mùi ammonia đủ mạnh có thể lập tức kéo con người ra khỏi mọi hồi tưởng về người yêu cũ, mọi mặc cảm thân phận, mọi viễn cảnh bị bỏ rơi và cả những “kịch bản sống” đang quay cuồng trong đầu. Khứu giác, vốn gắn rất trực tiếp với trải nghiệm tức thời, bỗng trở thành một phương tiện grounding cực kỳ hiệu quả: không còn quá khứ, không còn tương lai, chỉ còn thực tại hiện tiền, rất hiện tiền, và rất khó phủ nhận. Có lẽ tổ tiên Việt Nam đã hiểu cơ chế này từ lâu nên mới để lại thành ngữ “xả bầu tâm sự.” Sau một trạm dừng như thế, cả hai bước trở lại xe trong một trạng thái gần như đã được reset: hệ thần kinh dịu xuống, hai con nhím hạ bớt lông gai, và chiếc Honda Civic lại có cơ hội tiếp tục cuộc hành trình trong hòa bình—ít nhất cho đến khi playlist bật sang bài kế tiếp.

Tiên sư anh Spotify. Cầu tiêu công cộng muôn năm.