title

BẬC NỮ LƯU VƯƠNG GIẢ VÀ CON ĐƯỜNG HỌC VẤN LÀM RẠNG DANH XỨ SỞ

Trong lịch sử hoàng tộc nhà Nguyễn, có lẽ chưa có vị công chúa nào sở hữu một cuộc đời đặc biệt như Công chúa Nguyễn Phúc Như Mai (1905–1999), trưởng nữ của vua Hàm Nghi. Sanh ra tại thủ đô Algiers (Algérie) trong cảnh lưu đày của vua cha Hàm Nghi, bà không được hưởng lầu son gác tía tại Huế, nhưng bù lại, bà đã hấp thụ một nền giáo dục Tây phương ưu tú nhất thời bấy giờ.

Thủ khoa ưu tú và tấm bằng Kỹ sư Nông nghiệp đầu tiên

Cái học của Công chúa Như Mai không phải là cái học thêu hoa dệt gấm cho vui. Bà nổi tiếng thông minh, học lực vượt trội so với các bạn đồng trang lứa người Pháp.

Vào những năm đầu thế kỷ 20, khi phụ nữ còn chưa được khuyến khích đến trường, bà đã làm nên một kỳ tích: Đỗ Thủ khoa vào trường Viện Nông nghiệp Quốc gia tại Paris (Institut National Agronomique). Năm 1926, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên ở Pháp tốt nghiệp Thủ khoa Kỹ sư Nông nghiệp.

Tấm bằng này không chỉ là chứng chỉ học thuật, mà là lời khẳng định đanh thép về trí tuệ của con em nước Việt trước thế giới.

Cuộc đời "Thanh tao như đóa mai, cứng cỏi như nhành liễu"

Dù sống trên đất khách, nhưng Công chúa Như Mai vẫn giữ vẹn nguyên cốt cách của một vị hoàng nữ. Bà không bao giờ lập gia đình, dành trọn cuộc đời cho việc nghiên cứu nông nghiệp và làm từ thiện.

Sau khi tốt nghiệp, bà về vùng Dordogne (Pháp) giúp dân địa phương cải thiện kỹ thuật canh tác, trồng trọt. Người dân vùng này kính trọng bà vô cùng, họ không gọi bà bằng tước hiệu cao sang mà gọi thân thương là "Công chúa của những người nông dân".

Bà sống một cuộc đời thanh bạch, giản dị tại lâu đài De la Force. Những người từng gặp bà đều kể lại rằng: Dù nói tiếng Pháp lưu loát, am tường văn hóa Tây phương, nhưng ở bà vẫn toát lên vẻ khiêm cung, lễ độ đúng chất một gia đình nề nếp phương Đông.

Lòng hiếu thảo và nỗi niềm hướng về tổ quốc

Suốt đời, bà là chỗ dựa tinh thần cho vua cha Hàm Nghi trong những năm tháng ông u uất nơi đất khách. Bà là người sắp xếp các cuộc triển lãm tranh cho cha, giữ gìn từng bản thảo, kỷ vật của ông.

Bà mất năm 1999, hưởng thọ 94 tuổi. Di nguyện của bà là được yên nghỉ bên cạnh cha mình. Cuộc đời bà là minh chứng cho việc: Dẫu ở trong bất cứ hoàn cảnh nào, từ vương giả đến lưu vong, cái chữ và cái tâm vẫn là thứ trang sức quý giá nhất của người phụ nữ.

"ĐÓA HOA TRI THỨC" GIỮA KINH ĐÔ ÁNH SÁNG

Hồi những năm 1920, khi các tiểu thư đài các ở Paris còn mải mê với những buổi dạ tiệc phù hoa, thì Công chúa Như Mai lại chọn cho mình một con đường gai góc hơn nhiều: Khoa học Nông nghiệp.

Vượt qua định kiến bằng thực tài

Thời đó phụ nữ đi học đại học đã hiếm, mà học cái ngành lội ruộng, nghiên cứu đất đai, cây trồng như bà thì lại càng hiếm hơn. Khi bà bước chân vào Viện Nông nghiệp Quốc gia Pháp, không ít những cặp mắt nghi ngại nhìn về phía người thiếu nữ Á Đông bé nhỏ.

Nhưng rồi, bà đã trả lời bằng kết quả học tập "kinh hồn bạt vía".

Năm 1926, tin bà đỗ Thủ khoa Kỹ sư Nông nghiệp làm chấn động cả giới trí thức. Tờ báo L'Echo d'Alger và nhiều tờ báo lớn ở Paris lúc bấy giờ đã đăng tin, ca ngợi bà là một hiện tượng của nghị lực và trí tuệ. Họ gọi bà là "Đóa hoa của tri thức Á Đông" vì bà vừa giữ được nét dịu dàng truyền thống, vừa sở hữu tư duy khoa học sắc bén của phương Tây.

Cái nết "Pardessus" và sự giản dị thanh cao

Dù nổi danh như cồn, nhưng bà Như Mai đi học lại cực kỳ giản dị. Bà thường khoác chiếc áo "pa-đờ-xuya" (pardessus) sẫm màu, tay ôm chồng sách dày cộm, lẳng lặng lên giảng đường. Người ta kể rằng, dù biết bà là Công chúa, nhưng nếu không nhìn vào cái cốt cách sang trọng toát ra từ bên trong, người ta cứ ngỡ bà là một nữ sinh viên nghèo hiếu học.

Bà không dùng tước hiệu để mưu cầu đặc quyền. Ngược lại, bà dùng kiến thức để giúp đỡ những người nông dân Pháp ở vùng Dordogne sau này. Bà dạy họ cách chọn giống, cách bón phân sao cho hiệu quả. Chính cái sự "dấn thân" này đã khiến giới hàn lâm Pháp phải ngả mũ kính chào.

MỘT LỜI KHUYÊN CHO HẬU THẾ

Có lần, người ta hỏi bà tại sao lại chọn ngành nông nghiệp vất vả như vậy, bà chỉ mỉm cười nói đại ý rằng: Học là để làm việc, để giúp đời, chứ không phải để làm trang sức cho cái danh hiệu Công chúa.

CÁI VƯỜN ĐỊA ĐÀNG CỦA "CÔNG CHÚA NÔNG DÂN"

Giữa vùng nông thôn nước Pháp thanh bình, Công chúa Như Mai không xây lầu son gác tía, mà bà biến khu đất quanh mình thành một trạm thực nghiệm nông nghiệp thu nhỏ.

Bàn tay vàng trên luống đất: Bà không chỉ chỉ tay năm ngón. Với tấm bằng Thủ khoa Kỹ sư Nông nghiệp, bà tự tay xuống vườn, nghiên cứu từng loại đất để trồng những giống cây mới. Bà đặc biệt chú trọng đến việc cải thiện giống ngũ cốc và các loại cây ăn trái để giúp dân địa phương tăng năng suất.

Sự giao thoa thảo mộc: Người ta kể rằng trong vườn của bà, bên cạnh những giống hồng Pháp kiêu sa hay những hàng nho trĩu quả của vùng Dordogne, bà luôn cố gắng tìm cách di thực hoặc trồng những loài cây gợi nhớ về quê hương. Cái vườn đó vừa có cái khoa học của phương Tây, vừa có cái hồn cốt của phương Đông.

"Bác sĩ" của cây trồng: Dân làng hễ thấy cây bị sâu bệnh hay lúa không trổ bông là lại tìm đến "Mademoiselle Như Mai". Bà tiếp đón họ bằng sự khiêm cung, chân thành. Bà dùng kiến thức uyên thâm để trị bệnh cho cây, hướng dẫn họ cách bón phân sao cho hợp lẽ tự nhiên.

"CHẲNG LỤY DANH PHẦN" GIỮA MÀU XANH CÂY CỎ

Công chúa Như Mai tìm thấy sự bình yên và giá trị cuộc đời qua những mầm xanh nảy nở từ lòng đất.

Bà sống một mình trong lâu đài cổ, nhưng không hề cô độc. Bầu bạn với bà là sách vở, là cây cỏ và là lòng biết ơn của những người nông dân nghèo. Cái "gót sen dẫm đất" của bà không làm vấy bẩn phẩm giá, mà trái lại, nó làm cho danh tiếng của một vị Hoàng nữ Việt Nam càng thêm tỏa hương thơm ngát giữa lòng nước Pháp.

VỊNH BẬC NỮ LƯU TÀI SẮC

Gió phương ngoại lồng mây viễn xứ,

Chốn cung đình rạng chữ thi thư.

Phấn son chẳng lụy thân dư,

Gót sen dẫm đất, tâm từ nở hoa.

Kìa bướm hoa, Maria tường tận,

Nọ đồng xanh, Như Mai dấn thân.

Chí cao chẳng lụy danh phần,

Gót sen dẫm đất, lòng trần thanh cao.

Lầu nghiên bút, miệt mài kinh sử,

Dưới tàn mai, thong thả thi chương.

Thanh cao cốt cách phi thường,

Ngàn năm còn đọng, sắc hương vẹn đầy.

NDiep Tran sưu tầm