Friday, November 20, 2026

TRƯỜNG CŨ, TÌNH XƯA.

Nhà tôi tản cư ra Đà Nẵng năm 1967. Đầu tiên tôi học vỡ lòng ở ngôi trường sát biển bên đường Thanh Hải, trường này cách trường tư của thầy Công bên Thanh Thuỷ một đoạn ngắn. Học trò các lớp ngồi chung trong một gian nhà vách thưng bằng ván ép nóng hầm hập. Cô Hồng cháu bà Tám Huệ, ở sát nhà ông Chín Huấn bên đường Thanh Thuỷ là cô giáo đứng lớp. Cô Hồng này lúc ở quê tôi kêu bằng chị, mấy bà chị tôi thường xuống nhà để chị Hồng tập múa. Ở đây tôi gặp thằng Long, nhà đâu bên đường Thanh Duyên thì phải, cháu kêu ông Ba Lùn xóm tôi bằng chú. Tôi còn đánh vần a bê xê thì thằng Long đã đọc bài ro ro, còn làm được cả toán cộng, trừ nữa. Thằng Long cao ráo, lại trắng trẻo nên sau này cô Xuân đã chọn nó làm trưởng lớp khi tôi với nó học lớp tư A trường Đinh Bộ Lĩnh.

Trở lại ngôi trường tôi học vỡ lòng, tôi ngồi chung bàn với thằng Thái, ở sát bên nhà bà Tám Huệ. Giờ ra chơi tôi với thằng Thái thường bước xuống mé biển, rượt bắt những con dã tràng đang vê cát kiếm thức ăn để chơi. Những viên cát mà dã tràng nhọc nhằn mang vác rơi vãi dọc đường đi làm thành những lối mòn ngoằn ngoèo, khúc khuỷu trên bờ cát. Sóng biển xô bờ, cuốn trôi những công trình mà dã tràng dày công chuyên chở. Hèn chi người ta nói: Dã tràng xe cát biển Đông. Nhọc lòng mà chẳng nên công cán gì.

Thằng Thái thích bao tập bằng hình nghệ sĩ, đặc biệt là hình Thẩm Thuý Hằng. Tôi về nhà cắt mấy tờ lịch có đủ hình Bạch Tuyết, Mỹ Châu, Lệ Thuỷ cho nó. Nó cho tôi một mớ kẹo chanh, kẹo dẻo vì nhà nó bán tạp hoá. Tan trường thằng Thái rủ tôi đến xưởng cắt kính, tìm những thanh kiếng tráng thuỷ người ta bỏ, ráp lại thành hình tam giác rồi lấy giấy bọc lại, ràng thun bên ngoài. Bỏ mấy miếng giấy vụn cắt tơi ra cho vào kính lắc lắc vậy là hằng hà bông hoa đủ màu sắc hiện ra. Thằng Thái bảo đó là kính vạn hoa. Tôi với nó say mê trò chơi mới, quên những con dã tràng vẫn miệt mài xe cát trên mé biển ven trường. Học cùng thằng Thái hơn tháng tôi chuyển sang học trường thầy Huân ở sát làng chài cuối biển Thanh Bình.

Ấn tượng về ngôi trường đầu tiên này không là cái nóng đổ lửa cũng không phải tiếng học trò lúc nào cũng nhao nhác như ong vỡ tổ mà là hình ảnh bà già ngồi bán đồ ăn vặt ở gần ngay cửa sau của lớp. Bà ngồi trên chiếc chõng tre, bên cạnh vài hũ kẹo, vài mớ bánh cột trong những bao nylon cũ kỹ. Lưng bà hơi còng, mắt nhìn xa vắng ngoài mé biển, hướng về những cánh buồm ở khơi xa. Mấy đứa học trò lại hỏi mua bánh kẹo, bà ân cần hỏi han. Ôi sao giống bà nội tôi quá!. Bà bán hàng mà như đong cả tấm lòng vào trong từng miếng bánh, thanh kẹo. Nhiều năm rồi trong ký ức tù mù xa lắc, tôi vẫn nhớ bà với chiếc chõng tre bên mé biển đong đầy gió mặn.

Năm 1968 tôi học lớp tư A. Bắt đầu từ niên khoá đó khối lớp năm và khối lớp tư của trường Đinh Bộ Lĩnh, mỗi khối có hai lớp. Thằng Thành con ông Tám Cần và thằng Lực con bà Bốn Thạnh ở cùng xóm học lớp tư B. Chung đường về sau vài buổi tan trường, tôi và thằng Tiếp con ông Sở hàng xóm trở thành bạn thân.

Ở nhà, người ta gọi tên con theo thứ nên thằng Tiếp có tên là Chín. Nhà nó rộng, phía sân trước trống có cất thêm một gian để bán hàng tạp hoá, phía sau chứa gạo. Nhà thằng Tiếp là tiểu bài gạo. Mua gạo ăn phải đem sổ gia đình ra, nhà nó mới bán theo số người có tên trong sổ. Thằng Tiếp là con út nên không có cảnh vất vả bồng em đi chơi như tôi. Nhà nào lúc ấy cũng đông con, thuận theo tự nhiên cho rằng con cái là của trời cho. Chỉ tội nghiệp cho mấy đứa lỡ được sinh ra trước được gọi là anh, là chị. Em đông nên con chị, thằng anh muốn đi chơi phải cõng đứa em trên lưng như cái cảnh phải mua bia kèm mồi của mấy tay bợm nhậu. Có thằng kia mê bắn bi để thằng em ngồi chơi một mình. Kiến cắn đau quá, thằng em khóc đến...lòi rốn. Về nhà thằng em méc mẹ vậy là thằng anh bị quất mấy cái cán chổi lông gà ê mông. Nhà thằng Tiếp khá giả, lại là con út nên hoàn cảnh của nó với tôi là một trời, một vực.

Bàn banh bàn nhà thằng Tiếp bao giờ cũng đông khách chơi hơn bên nhà bà Khuê. Cứ bỏ đồng bạc kên vào khe của một rãnh nhỏ nằm phía dưới mặt bàn, kéo tay nắm trên khe là những trái banh nhỏ chạy tọt ra. Mấy thằng con nít như thằng Thành, thằng Lực khi giật tay nắm để banh chạy ra xong giữ chặt chốt, ma mãnh chêm một que thép để chốt đứng yên. Khi ấy máng giữ banh trong thùng treo nghiêng, banh bị đá vào máng sẽ tự động chạy ra hộc bên ngoài giống như mới nạp tiền vào. Chơi suốt buổi mà chỉ bỏ tiền vào có một lần vì mẹ thằng Tiếp mãi lo bán hàng tạp hoá cho khách. Có lần anh Tám thằng Tiếp trong nhà trờ ra bắt gặp, mấy thằng cầm đầu bỏ chạy mất dép. Báo hại tôi phải năn nỉ thằng Tiếp muốn gãy lưỡi mới xin lại được mấy đôi dép để mấy thằng bạn có cái mà đi đến trường. Chừng dăm bữa, nửa tháng thấy êm êm cả bọn lại mò ra chơi tiếp, xui lắm là bị mấy cái ký đầu nếu anh nó nhớ mặt.

Tôi con nhà nghèo, mẹ rót cho một bi đông nước để uống trong giờ ra chơi. Thằng Tiếp rủng rỉnh tiền trong túi, nắm tay tôi xuống nhà ông Vũ cai trường để mua kem ăn. Thằng Tiếp đòi mua hai cây, tôi nói một cây ăn chung cũng không sao. Nó bỏ tiền mua nên cắn kem trước, tôi tiết kiệm cầm kem mút để ăn được lâu. Hôm sau nó mua những hai cây, bảo ăn chung mất vệ sinh, hơn nữa mỗi đứa một cây ăn cho đã thèm. Mà đã thèm thật, nuốt kem đến đâu tôi nghe mùi đậu xanh lan toả đến đó. Có buổi sáng trước khi vào lớp thằng Tiếp chạy ra mua hai bánh ram của bà già người Tàu đội bán trước cổng trường. Bánh nóng hổi, tôi với nó vừa ăn vừa xuýt xoa giữa cái lạnh hiu hiu của những ngọn gió bấc se lòng.

Ban đầu cô Xuân dạy lớp tôi. Đâu một tháng hơn cô Xuân nghỉ việc, cô Hà dạy thay. Cô Hà là cô giáo mới, tên đầy đủ là Phan Bích Hà. Cô Hà mảnh người, màu áo dài thiên thanh cô mặc rất hợp với kiểu tóc đờ mi gạc xông (Demi-garcon) đang là trào lưu. Nhà cô Hà cũng ở đường Thanh Thuỷ, phía mặt đường đối diện với nhà ông Đẩu khóm trưởng. Giờ học đầu tiên mỗi buổi trưởng lớp bắt nhịp để cả lớp đồng ca. Cô Hà tập cả lớp hát bài "Làng tôi", "Bạch Đằng Giang", "Học sinh hành khúc". Những bài hát đó theo tôi suốt cả thời tiểu học, một kỷ niệm khó quên trong thời thơ ấu. Học lớp tư A, tôi với thằng Tiếp được cô Hà chọn ôm vở cả lớp về nhà cô để cô chấm bài. Học trò mà được thầy cô chọn để làm việc gì là hãnh diện lắm. Ngay việc đi qua văn phòng rót nước cho thầy cô mà khối đứa tranh nhau. Dưới con mắt học trò, thầy cô như ở một thế giới khác, không phải người thường. Học trò kính trọng thầy cô trong đó có cả lòng ngưỡng mộ như một thần tượng. Cô Hà tay che dù đi phía trước, tôi với thằng Tiếp ôm vở lẽo đẽo sau lưng mà lâng lâng như đi trên mây. Cô Hà tôi là thần tiên tỷ tỷ, rạng ngời như chị Hằng nơi cung Quảng, thằng Tiếp cứ cãi cô giống...Đường Tăng, còn tôi với nó chính là hai đồ đệ thân thiết trong truyện Tây Du Ký, nhưng không thằng nào chịu mình là Trư Bát Giới. Hôm sau bọn tôi lại được đến nhà cô, ngồi trên chiếc xích đu để chờ cô vào lấy vở mang đến trường. Tôi bắt chuyện cùng thằng Lê cháu cô, biết được thằng này mới học vỡ lòng. Thằng Lê dễ thương, cứ một anh, hai anh gọi tôi với thằng Tiếp khi chuyện trò. Tôi với thằng Tiếp được vinh dự ôm vở cả lớp về nhà cô cho đến hết niên khoá.

Cô Hà gọi nhỏ Vịnh lên bảng đọc bài học thuộc lòng hôm trước. Nhỏ Vịnh nhà sát trường, học khá nhất trong đám con gái, thưa cô hôm qua sốt quá nên không học bài. Cô Hà hỏi cả lớp ai thuộc. Cả lớp giơ tay. Giơ tay trung thực vì thuộc bài thật, chớ không hồn nhiên giơ tay vì...đam mê theo kiểu dạy mẫu "trình diễn" sau này. Thằng Trầm được cô chọn đọc bài thơ "Em mơ xứ Huế" trong sách Quốc văn toàn thư lớp tư của Bảo Vân (Bùi Văn Bảo). Trầm nhà ta lên bảng, vòng tay trước ngực đọc một mạch:

Em mơ núi Ngự sông Hương.
Mơ thôn Vỹ Dạ, mơ đường Kim Long.
Mơ thêm những sớm mai hồng.
Nắng tươi trải xuống giữa lòng đế đô.
Đường về xứ Huế ngã mô?
Đâu chùa Thiên Mụ, đâu hồ Tịnh Tâm?
Còn đâu những buổi mưa dầm?
Ngày ngày đi học âm thầm gội mưa.
Rồi bao kỷ niệm ngày xưa.
Làm em nhớ mãi những trưa mùa hè.
Khi cùng chúng bạn bắt ve.
Hái cành phượng thắm đem về nhà chơi
Thế mà đã mấy năm rồi.
Em xa xứ Huế phương trời nhớ mong.

Trong trí tưởng tượng của tôi, Huế là xứ xa lắm. Người lớn ví cái gì xa xôi là nói có mà đến Huế. Mấy tối thứ bảy coi cải lương nhà thằng Thành, nhà anh Khải...gió con ông Chín Kiệm tôi thấy mấy bức bưu ảnh lót dưới tấm kính trên bàn chụp cầu Trường Tiền, chùa Thiên Mụ, rồi ảnh nữ sinh bên bến đò Thừa Phủ đẹp quá chừng. Mở ngoặc một chút là tôi hỏi mấy anh trong xóm sao kêu anh Khải là Khải gió. Mấy ảnh cốc đầu tôi một cái rồi nói mai mốt lớn lên...tự biết.

Tôi ngồi giữa thằng Lục và thằng Thuỵ. Nhà thằng Thuỵ phía trên nhà cô Hà, nấu sắt phế liệu. Đi ngang qua nhà nó là phải chạy thật nhanh vì hơi nóng của lò nấu phả ra hừng hực. Thằng Thuỵ ngồi cuối bàn, lúc nào cũng sửng cồ, muốn gây sự. Làm tính nhân nó không thuộc cửu chương, bắt tôi phải dịch vở sang một bên để nó cọp dê. Tôi không chịu nó nói vừa đủ để tôi nghe có muốn bị rảy mực lên áo không. Hoảng quá tôi phải để nó chép lại bài. Ra chơi, tôi mách lại cho thằng Tiếp. Thằng Tiếp bảo để tao tính, đừng sợ.

Trống tan trường vừa dứt, học trò cất vở vào cặp lục tục ra về. Thằng Tiếp liệng cặp bảo tôi giữ, tiến lại phía thằng Thuỵ vừa mới mang cặp đứng dậy. Thằng Tiếp tướng đen thui, cao hơn thằng Thuỵ nửa cái đầu, đưa tay chặn đường. Nó hất hàm ra vẻ "đại ca":
- Ê, Thuỵ!. Nói chuyện chút đi.

Thằng Thuỵ làm bộ ngây thơ:
- Có chuyện gì đâu mà nói.

Thằng Tiếp liếc mắt về phía tôi:
- Lúc nãy mày đòi rảy mực lên áo nó là sao?.

Thằng Thuỵ gượng cười giả lả:
- Tao nói chơi mà.

Thằng Tiếp giở bài, hạ giọng:
- Nói trước nghe, mày mà ba nhe với thằng Tài là tao không để yên đâu nghe.

Thấy thằng Thuỵ "ngấm đòn", tôi lại kéo tay thằng Tiếp nói: Thôi, về mày!

Từ đó thằng Thuỵ không bắt nạt tôi nữa. Tôi với nó sống chung...hoà bình trên một chiếc bàn. Cuối năm nó bị ở lại lớp vì không vượt qua điểm năm trung bình.

Mặt tiền đường Khải Định của trường Kỹ Thuật có một dãy hàng quán án ngữ. Nhà thằng Lục ở đó. Ba nó sửa xe đạp nên nó cũng phụ bơm xe hoặc làm vài việc lặt vặt. Kề bên nhà nó có mấy quán ghi biển hiệu là Snack Bar. Quán treo những tấm rèm bằng nhựa hoặc bằng trúc để tránh mắt nhìn của người đi đường. Đôi lần vá xe tôi thấy lính Mỹ lui tới. Tôi hỏi sao lính vào mua gì mà đông vậy, mà sờ nách ba có nghĩa là sao mày. Thằng Lục bảo họ vào uống bia, uống rượu, tán gẫu chớ không phải là vào...sờ nách như tôi tưởng tượng. Thằng Lục hiền lắm, có điều nó học yếu nên tôi phải chỉ bài thường xuyên. Thỉnh thoảng nó dúi cho tôi vài thanh sô cô la, nói là mấy ông Mỹ cho.

Gần Tết, cô Hà họp lớp. Thằng Long đứng lên thưa cô việc phân công lau bảng, quét lớp có trò còn chưa làm tốt. Cô Hà nhắc nhở cố gắng làm bài, đừng chép bài của bạn. Không biết sao tôi đứng lên một cách rất bản năng, thưa cô việc thằng Lục quay bài. Thằng Lục co người vẻ cam chịu, nhìn tôi buồn rười rượi, nước mắt nó sắp sửa tràn mi. Tôi lặng cả người, không biết tại sao mình hành động như vậy. Tôi hối hận thì việc đã rồi, cô Hà đổi thằng Lục sang dãy bàn đối diện, ngồi sau lưng mấy đứa con gái. Ngày tháng nhẹ nhàng trôi đi, nhưng ký ức tồi tệ của tôi với thằng bạn tử tế mãi găm đầy trong lòng. Tôi nợ thằng Lục một lời xin lỗi!.

Thằng Trầm ngồi đúng vị trí của tôi nhưng ở sau lưng. Thằng này lành tính, chỉ mỗi đôi mắt trố là hơi...phá tướng. Thằng Trầm nhà ở đường Thanh Duyên, đi học cùng thằng Kiểm. Thằng Kiểm mồm miệng, lanh lẹ, học khá trong lớp chỉ mỗi cái tội hay la choen choét. Tôi thường chỉ bài cho thằng Trầm nên nó cũng hay kể chuyện ta bà thế giới với tôi. Một bữa trời mưa lâm râm, thằng Trầm mở cặp cho tôi xem tờ nhạc có tựa đề là "Đêm buồn tỉnh lẻ". Thằng Trầm nói của anh nó mới mua.

Tôi thiệt thà hỏi:
- Tỉnh lẻ là tỉnh gì hở Trầm?.

Thằng Trầm đăm chiêu nhìn những giọt mưa đang lững lơ ngoài cửa lớp, kiểu như những giọt mưa đó sẽ giúp nó thông minh đột xuất. Hồi lâu nó thở dài, gãi đầu tóc bù xù như tổ quạ:
- Tao cũng không biết. Để tao về hỏi lại ông anh.

Tôi không buông tha:
- Không biết có tỉnh...chẵn không mày?

Thằng Trầm quả quyết:
- Chắc chắn là có. Mày không nghe người ta nói bạc chẵn, bạc lẻ đó sao!

Nói xong nó đưa tay lên miệng, "suỵt" một cái, ra hiệu tôi quay lên bảng vì cô Hà đã vào lớp.

...... Những mùa xưa đã trôi vào dĩ vãng. Không có phép màu nào quay ngược được thời gian để trở về những ngọt ngào xưa cũ. Năm tháng xa dịu vợi nhưng quay lại nhìn cũng ngắn ngủi như mưa bóng mây. Trường vẫn nằm yên chốn cũ, chỉ có bằng hữu đã chân trời, góc bể. Tôi cố gói ghém những yêu thương để thời gian không chạm đến được, để những yêu thương học trò luôn vẹn nguyên trong ký ức không màu. Lá vẫn biếc, trời vẫn xanh nhưng ấu thơ đã là nước chảy qua cầu.

Ảnh cô Hà của tôi thời trẻ.

No comments:

Blog Archive