Friday, November 20, 2026

DALAT – ÔNG BÁN BÁNH BÒ NGƯỜI HOA, MỘT BÓNG HÌNH XƯA TRÊN PHỐ CŨ

Bánh bò trắng một màu thương,
Người đi khuất nẻo, phố phường còn mong.
Ngày xưa một gánh hàng rong,
Bây giờ nhớ lại, nghe lòng bâng khuâng.

Từ nay đến hết năm là Dalat trở lạnh và mỗi ngày qua lại lạnh thêm.
Tháng Mười Một, những cơn gió đầu đông từ phía rừng thông thổi về, mang theo hơi lạnh len qua từng con dốc nhỏ. Tôi ngồi bên tách cà phê nóng, nhìn những chiếc xe chạy qua con đường trước mặt, bỗng dưng nhớ đến một người.

Một người đàn ông Hoa kiều bán bánh bò dạo trên đường phố Dalat cách đây hơn sáu mươi năm.

Tôi không biết tên ông. Cũng chẳng biết ông từ đâu đến, nhà cửa ở đâu, có vợ con hay không. Chỉ biết rằng, vào những năm 1950–1960, khi chúng tôi còn là những đứa trẻ tóc để chỏm, chân mang dép cao su, áo quần đơn sơ, hình ảnh ông đã trở nên quen thuộc với người dân phố núi.

Ngày ấy, Dalat còn là một thị xã nhỏ. Đường phố không đông đúc, xe cộ thưa thớt, những hàng thông đứng lặng trên các triền đồi, những biệt thự mái ngói đỏ thấp thoáng sau hàng rào hoa dại.

Và giữa khung cảnh ấy, có một người đàn ông khoảng bốn mươi tuổi, ngày ngày đội trên đầu một khay bánh bò thật lớn, thong thả đi bán dạo khắp phố phường.

Ông mặc chiếc áo rộng thùng thình, màu áo đã cũ, phía trước có hai túi áo thật to. Hai chiếc túi ấy dùng để đựng những đồng tiền khách mua bánh. Có lẽ ông chẳng cần một chiếc ví, bởi hai túi áo đã là cái két nhỏ theo ông suốt những ngày mưu sinh.

Nhưng điều làm chúng tôi nhớ nhất chính là chiếc nón trên đầu ông.
Một chiếc nón cối kiểu thuộc địa, màu trắng ngà, làm bằng vật liệu cứng, có vành rộng. Chiếc nón đã cũ theo năm tháng, không còn trắng tinh như thuở ban đầu.
Trên chiếc nón ấy là cả một khay bánh bò tròn bằng nhôm, đường kính chừng tám mươi phân, có khi gần một thước.
Ông đội khay bánh trên đầu mà bước đi thật vững vàng.
Lũ trẻ chúng tôi nhìn ông với đôi mắt đầy ngạc nhiên.
Sao ông có thể giữ thăng bằng một khay bánh lớn đến thế? Sao ông đi qua những con đường dốc của Dalat mà khay bánh chẳng nghiêng ngả?
Đối với chúng tôi, đó gần như là một tài nghệ.
Mãi đến khi tuổi đã già, tôi mới hiểu rằng, đằng sau sự khéo léo ấy là biết bao năm tháng nhọc nhằn của một đời người kiếm sống bằng đôi chân.
Có những con người chẳng bao giờ để lại tên tuổi trong lịch sử một thành phố, nhưng dáng hình của họ lại ở mãi trong ký ức những người từng sống nơi ấy.

Ông bán bánh bò người Hoa là một người như thế. Ngày ấy, bánh bò của ông không giống những chiếc bánh bò nhỏ được đổ trong khuôn như bây giờ.
Đó là một khối bánh lớn, nằm trọn trong chiếc khay nhôm tròn, dày chừng mười phân.
Mặt bánh trắng ngà, phẳng phiu, mềm mại. Nhìn gần có thể thấy những lỗ khí li ti, còn khi cắt ra, bên trong hiện lên những thớ bánh xốp với vô số lỗ nhỏ tựa những chiếc rễ tre.
Bánh thơm mùi bột gạo lên men, ngọt vừa phải, không quá gắt. Đặc biệt, trên mặt bánh có rắc một ít mè rang.
Mè không nhiều, chỉ lấm tấm trên nền bánh trắng, vậy mà thơm lạ lùng.
Cái ngon của bánh bò ngày ấy không nằm ở sự cầu kỳ, mà ở hương vị mộc mạc của bột gạo, men nở, đường và chút mè rang.
Người ta làm bánh bằng cách hòa bột gạo với nước đường và men, ủ cho bột lên men tự nhiên. Khi bột nổi những bọt khí li ti, người thợ mới đem hấp trong khuôn lớn. Hơi nước nóng làm khối bột nở lên, tạo nên những thớ bánh xốp mềm đặc trưng.
Tôi hình dung, để có được một khay bánh dày và lớn như thế, người làm bánh phải có kinh nghiệm nhiều năm, biết canh độ lên men, độ nóng của hơi nước và thời gian hấp sao cho bánh chín đều, không bị chai cứng.
Bánh của ông mềm, xốp, ngọt thanh.
Cắn một miếng, cảm giác như những thớ bánh tan nhẹ trong miệng, để lại chút thơm bùi của mè rang.
Ôi, hương vị ấy!
Hơn bảy mươi năm trôi qua, tôi vẫn còn nhớ.

Mỗi khi có người gọi mua bánh, ông dừng chân.
Từ dưới khay bánh, ông lấy ra một chiếc giá đỡ có bốn chân xếp gọn. Giữa các chân có những sợi dây chằng giữ cho chiếc giá khỏi xòe rộng.
Ông mở chiếc giá ra, đặt ngay ngắn trên mặt đường, rồi nhẹ nhàng nhấc khay bánh từ trên đầu xuống.
Chiếc khay tròn nằm vững trên bốn chân đỡ.
Thế là một cửa hàng bánh bò nhỏ đã hiện ra giữa phố.
Không mái che.
Không bảng hiệu.
Không bàn ghế cho khách.
Chỉ có một khay bánh, một con dao nhỏ và người đàn ông áo rộng đứng chờ.
Ông có một con dao rèn nhỏ, lưỡi dao đã quen với việc cắt bánh.
Khách mua hai đồng, ông cắt một phần.
Khách mua năm đồng, ông cắt phần lớn hơn.
Từng nhát dao đi xuống khối bánh trắng ngà, để lộ những thớ bánh xốp mềm, những lỗ khí nhỏ chi chít bên trong.
Ông lấy tờ giấy thủ công màu vàng cát, đặt miếng bánh vừa cắt vào rồi gói lại.
Tờ giấy ấy cũng là một phần ký ức.
Giấy không bóng láng, không in hoa văn, không có tên cửa hiệu. Chỉ là thứ giấy thủ công bình thường, hơi nhám, màu vàng cát, được gấp khéo quanh miếng bánh.
Đứa trẻ nhận bánh, cầm bằng hai tay, đôi khi chưa kịp đi xa đã mở giấy ra ăn.
Bánh mềm, thơm, ngọt.
Có đứa ăn thật chậm, cắn từng miếng nhỏ để kéo dài niềm vui.
Có đứa vừa cầm bánh vừa chạy, miệng còn dính chút vụn bánh trắng.
Ngày ấy, hai đồng hay năm đồng không phải lúc nào trẻ con cũng có sẵn trong túi.
Được cha mẹ cho tiền mua một miếng bánh bò là cả một niềm vui.
Với người lớn, bánh bò là món quà ăn chơi bình dân.
Với trẻ nhỏ, đó là một chút hạnh phúc.
Hạnh phúc đôi khi chỉ đơn sơ như vậy.
Một miếng bánh trắng.
Một chút mè rang.
Một tờ giấy vàng cát.
Và cả một buổi chiều thơ ấu bỗng trở nên ngọt ngào.

Tôi còn nhớ ông thường đứng bán ở những nơi đông người qua lại.
Có khi trước rạp chiếu bóng Ngọc Hiệp.
Có khi ở khu Hòa Bình.
Có lúc ông xuất hiện gần những bến xe đò, nơi hành khách chờ những chuyến xe đi Chi Lăng, Trại Hầm, Trại Mát.
Những chuyến xe đò ngày xưa ấy cũng là một phần đời tôi.
Tiếng máy xe nổ vang giữa sương lạnh, tiếng người gọi nhau, tiếng dép bước trên mặt đường, tiếng hành khách hỏi giờ xe chạy.
Trong khung cảnh ấy, khay bánh bò trắng ngà của ông như một nét chấm phá hiền lành.
Người chờ xe mua bánh ăn lót dạ.
Người đi xem hát, xem chiếu bóng ghé mua vài miếng.
Trẻ con theo cha mẹ ra phố, thấy ông là mắt sáng lên.
Tôi không nhớ ông có rao hàng hay không.
Nhưng có lẽ ông cũng chẳng cần rao nhiều.
Bởi chiếc khay bánh lớn trên đầu, chiếc nón trắng ngà và dáng người quen thuộc ấy đã là một lời mời gọi.
Ông đi đến đâu, người ta biết ông bán bánh bò đến đó.
Dalat ngày ấy nhỏ lắm.
Nhỏ đến mức người ta có thể nhớ một người bán hàng rong mà không cần biết tên.
Và thân thương đến mức, sau hơn nửa thế kỷ, người ấy vẫn có một chỗ đứng trong lòng những đứa trẻ năm xưa, nay đã thành ông bà tóc bạc.

Tôi chợt nghĩ đến những người Hoa từng sinh sống, buôn bán và mưu sinh trên đất Dalat.
Họ mang theo những món ăn, những nghề thủ công, những tập quán ẩm thực của quê hương mình, rồi lặng lẽ hòa vào đời sống phố núi.
Có người mở tiệm buôn.
Có người làm bánh.
Có người bán hàng rong.
Họ không làm nên những công trình lớn lao, nhưng góp phần tạo nên hương vị đời thường của một thành phố.
Ông bán bánh bò ấy cũng vậy.
Từ một khay bánh trắng ngà, ông đã để lại trong ký ức chúng tôi một mùi thơm không thể gọi tên bằng bất cứ thứ bánh hiện đại nào.
Bởi hương vị ấy không chỉ có bột gạo và đường.
Nó còn có cả tuổi thơ.
Có sương lạnh Dalat.
Có tiếng xe đò.
Có những đồng tiền nhỏ được cha mẹ cho.
Và có một thời đời sống tuy còn thiếu thốn nhưng tình người thật gần gũi.

Rồi năm tháng đi qua.
Dalat đổi thay.
Những con đường xưa được mở rộng, nhà cửa mọc lên, phố phường sáng đèn, khách du lịch từ khắp nơi tìm đến.
Thành phố ngày nay có biết bao cửa hàng bánh ngọt, bao quán cà phê sang trọng, bao thứ bánh được chế biến đẹp mắt, bày bán trong những tủ kính sáng choang.
Bánh bò vẫn còn.
Người ta vẫn làm bánh bò bằng bột gạo, vẫn ủ men, vẫn hấp bánh cho nở xốp. Có bánh bò trắng, bánh bò lá dứa, bánh bò thốt nốt, bánh bò nhiều màu sắc.
Nhưng tôi không còn thấy người đàn ông Hoa kiều ngày xưa, đầu đội khay bánh lớn, mặc áo rộng hai túi, đội chiếc nón cối trắng ngà, đi qua những con dốc Dalat.
Không còn thấy ông mở chiếc giá bốn chân ngay bên đường.
Không còn thấy con dao nhỏ cắt từng phần bánh theo số tiền khách mua.
Không còn những tờ giấy thủ công màu vàng cát ôm lấy miếng bánh bò trắng ngà, xốp mềm.
Và cũng không còn những đứa trẻ năm xưa đứng quanh khay bánh, háo hức chờ đến lượt mình.
Những đứa trẻ ấy, nếu còn sống, nay cũng đã ngoài bảy mươi, tám mươi tuổi.
Có người vẫn ở Dalat.
Có người đã rời quê hương từ rất lâu, sống tận bên kia đại dương.
Có người tóc đã bạc như sương trên đỉnh Lang Biang.
Và có người đã đi về miền miên viễn.
Không biết trong những người ấy, có ai còn nhớ ông bán bánh bò người Hoa?
Có ai còn nhớ chiếc khay nhôm tròn lớn đến gần một thước?
Có ai còn nhớ vị bánh ngọt vừa, mềm xốp, thơm mè rang?
Có ai còn nhớ những đồng hai đồng, năm đồng được trao vào hai chiếc túi áo rộng của ông?
Tôi tin là có.
Bởi ký ức con người thật kỳ lạ.
Có những chuyện lớn lao tưởng không thể quên, vậy mà năm tháng làm phai nhạt.
Ngược lại, có những hình ảnh vô cùng nhỏ bé, tưởng chỉ thoáng qua trong một buổi chiều, lại nằm yên trong tâm tưởng suốt cả đời.
Một chiếc nón cối.
Một khay bánh bò.
Một tờ giấy vàng cát.
Một bóng người đi qua phố.
Chỉ chừng ấy thôi, mà nhớ đến nao lòng.

Tôi tự hỏi, sau những năm tháng bán bánh rong trên đường phố Dalat, cuộc đời ông rồi ra sao?
Ông có trở về quê cũ?
Có con cháu nối nghề?
Hay ông đã già đi ngay trên mảnh đất cao nguyên này, rồi một ngày lặng lẽ khép lại đời mình, chẳng mấy ai hay?
Tôi không biết.
Và có lẽ sẽ chẳng bao giờ biết được.
Nhưng mỗi khi nghĩ đến ông, tôi lại thấy thương.
Thương một đời người mưu sinh bằng những bước chân.
Thương chiếc áo rộng đã bạc màu qua bao mùa nắng mưa.
Thương chiếc khay bánh nặng trên đầu.
Thương cả những buổi chiều lạnh, khi khách đã thưa, ông xếp chiếc giá bốn chân lại, đội khay bánh còn dư lên đầu rồi lặng lẽ bước đi.
Con đường trước mặt ông có thể còn dài.
Nhà ông có thể ở tận một góc phố xa.
Bữa cơm chiều của gia đình ông có lẽ đang chờ.
Và ngày mai, ông lại thức dậy thật sớm, chuẩn bị một khay bánh mới để tiếp tục đi qua những con đường cũ.
Một cuộc đời bình dị.
Không ai dựng tượng.
Không ai ghi tên trên bảng đường.
Nhưng biết đâu, ông đã sống một đời thật có ý nghĩa, bởi những miếng bánh nhỏ của ông từng đem lại niềm vui cho biết bao người.
Nhất là những đứa trẻ nghèo của Dalat ngày xưa.
Sáng nay, ngồi bên hiên nhà làng Trại Hầm, tôi nhìn những giọt sương còn đọng trên lá cây.
Ngoài kia, hoa quỳ vàng đang nở trên những triền đồi. Gió đầu đông thổi nhẹ qua hàng thông. Một vài tiếng chim gọi nhau từ góc vườn.
Tôi đã đi qua gần tám mươi mùa xuân của đời người.
Những con đường Dalat thuở thiếu thời vẫn còn trong tâm tưởng, nhưng biết bao bóng người thân quen đã không còn nữa.
Người bán bánh bò ấy, nếu ngày xưa khoảng bốn mươi tuổi, thì hôm nay hẳn đã thuộc về một thế hệ rất xa.
Ông đã đi qua đời tôi từ lúc tôi còn là một đứa trẻ.
Vậy mà sáng nay, giữa cái lạnh đầu đông, ông lại trở về.
Vẫn chiếc áo rộng.
Vẫn chiếc nón cối trắng ngà.
Vẫn khay bánh bò tròn lớn đội trên đầu.
Vẫn những bước chân chậm rãi trên con đường phố núi.
Tôi tưởng như thấy mình ngày xưa, một đứa trẻ đứng bên đường, tay cầm mấy đồng tiền nhỏ, chờ ông hạ khay bánh xuống.
Ông mở chiếc giá bốn chân.
Đặt khay bánh lên.
Rút con dao nhỏ.
Cắt cho tôi một miếng bánh trắng ngà.
Rồi gói trong tờ giấy vàng cát.
Tôi đưa tay nhận lấy.
Nhưng khi vừa chạm đến, tất cả bỗng tan vào sương.
Chỉ còn tiếng gió ngoài hiên.
Và một nỗi nhớ thật dài.
Ở tuổi này, tôi nghiệm ra một điều giản dị: đời người giống như một chuyến đi ngang qua phố.
Người đến, người đi.
Có người ở lại rất lâu.
Có người chỉ gặp một lần.
Có người ta chẳng biết tên, chẳng biết quê quán, nhưng lại nhớ suốt đời.
Như ông bán bánh bò người Hoa năm ấy.
Trong tinh thần nhà Phật, mọi sự đều vô thường. Một khay bánh rồi cũng hết, một buổi chợ rồi cũng tan, một bóng người rồi cũng khuất sau con dốc.
Nhưng có lẽ, điều đẹp đẽ nhất không phải là giữ cho mọi thứ còn nguyên vẹn, mà là biết trân quý những gì đã từng hiện diện trong đời mình.
Bởi chính những điều nhỏ bé ấy đã làm nên một đời sống đáng thương, đáng nhớ.
Tôi không mong tìm lại được khay bánh bò ngày xưa.
Cũng chẳng mong tìm lại nguyên vẹn Dalat của những năm 1950–1960.
Tôi chỉ muốn ghi lại một bóng hình cũ, trước khi chính ký ức của mình cũng dần phai theo năm tháng.
Để mai này, nếu có một người Dalat tóc bạc đọc được những dòng chữ này, bất chợt mỉm cười mà nói:
– À, tôi nhớ rồi! Ông bán bánh bò người Hoa ấy! Ngày xưa tôi cũng từng mua bánh của ông!
Thì có lẽ, bài tùy bút nhỏ này đã làm được một điều đáng quý.
Đó là gọi một người vô danh trở về trong ký ức của những người còn sống.
Và giữ lại một chút hồn xưa của Dalat.

Chiều xuống.
Sương lại phủ mờ những con dốc.
Tôi khép nhẹ trang viết, lòng bỗng thấy ấm áp như vừa được cầm trên tay miếng bánh bò trắng ngà, thơm mùi mè rang của một thời thơ ấu.
Ông đã đi xa.
Khay bánh đã không còn.
Nhưng trong lòng những người Dalat muôn năm cũ, biết đâu ông vẫn đang lặng lẽ bước đi trên con đường phố núi, giữa một buổi chiều đầy sương.
Bởi có những người đã khuất khỏi phố phường, nhưng chưa bao giờ khuất khỏi lòng thương nhớ.
Và đôi khi, một miếng bánh bò bình dị cũng đủ làm nên cả một miền quê hương./.

Binh PhamVan

Nguồn -ảnh minh họa

No comments:

Blog Archive