Monday, November 16, 2026

Bi kịch của Chu Ân Lai

Võ Duy Ái
Vỉginia / 11-2026

Tháng Giêng năm 1976, Bắc Kinh chìm trong cái lạnh cắt da cắt thịt của mùa đông phương Bắc. Tại phòng bệnh số 305 của bệnh viện quân đội, một ông lão gầy gò, cân nặng chỉ còn vỏn vẹn hơn 30 kilôgam, đang nằm thoi thóp. Chiếc áo bệnh nhân rộng thùng thình khoác trên thân hình tiều tụy như một bộ xương khô bọc da. Ít ai có thể nhận ra đó chính là Chu Ân Lai – vị Thủ tướng lừng danh của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, người từng khiến cả thế giới phải thán phục bởi phong thái quý phái, ánh mắt sắc sảo và nụ cười hòa nhã.

Đằng sau hình ảnh "vị Thủ tướng tốt bụng của nhân dân" mà bộ máy tuyên truyền dày công tô vẽ suốt nửa thế kỷ, những năm tháng cuối đời của Chu Ân Lai thực ra là một tấn bi kịch rùng rợn và đầy mỉa mai. Đó là bi kịch của một bậc thầy mưu lược cả đời phải sống dưới cái bóng của bạo chúa, để rồi cuối cùng bị chính người chủ của mình, tước đoạt cả quyền được sống.

Để hiểu được nỗi đắng cay của Chu trong những ngày tàn trên giường bệnh, chúng ta nên ngược dòng thời gian về hơn nửa thế kỷ trước, để đến những con đường lát đá của Paris hoa lệ vào thập niên 1920.

Năm 1920, chàng thanh niên Chu Ân Lai mới 22 tuổi đặt chân đến nước Pháp theo phong trào "Cần công kiệm học/ Vừa làm vừa học". Xuất thân từ một gia đình quan lại sa sút vùng Giang Tô, Chu mang trong mình vẻ đẹp thư sinh, đôi lông mày rậm và cốt cách nho nhã của kẻ sĩ phương Đông. Trong khi những người bạn đồng hương như cậu thiếu niên Đặng Tiểu Bình 16 tuổi phải lấm lem dầu mỡ trong các nhà máy cao su hay xưởng thép của hãng Renault để kiếm từng đồng xu lẻ, Chu Ân Lai – nhờ chút trợ cấp từ gia đình và tài xoay xở khéo léo – lại dành phần lớn thời gian tại căn phòng nhỏ ở số 17 phố Godefroy, quận 13 Paris.

Chính tại những quán cà phê mịt mù khói thuốc bên bờ sông Seine, giữa những cuộc tranh luận nảy lửa của các trí thức lưu vong, nhân cách hai mặt của Chu Ân Lai bắt đầu định hình. Người ta thấy ở Chu một thiên tài tổ chức, một người biết lắng nghe với sự kiên nhẫn vô tận và nụ cười luôn nở trên môi. Nhưng ẩn sâu dưới lớp vỏ bọc lịch thiệp kiểu Pháp ấy là một trái tim sắt đá, sẵn sàng đặt kỷ luật đảng và quyền lực lên trên mọi tình cảm cá nhân thông thường.

Sự lạnh lùng đáng sợ đó chỉ thực sự lộ nguyên hình khi Chu rời bỏ ánh đèn Paris để trở về Thượng Hải vào những năm cuối thập niên 1920. Trong cuộc chiến sinh tử với Quốc dân Đảng của Tưởng Giới Thạch, Chu Ân Lai trở thành người sáng lập và điều hành "Trung ương Đặc khoa" – cơ quan tình báo và ám sát bí mật khét tiếng của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Ít người biết rằng, trên đôi bàn tay luôn chắp trước ngực đầy vẻ khiêm tốn của vị Thủ tướng tương lai là máu của không ít những kẻ phản bội lẫn người vô tội. Đỉnh điểm của sự tàn khốc này diễn ra vào mùa xuân năm 1931. Khi Cố Thuận Chương – cánh tay phải đắc lực của Chu trong Đặc khoa – bị mật vụ Quốc dân Đảng bắt giữ tại Vũ Hán và lập tức đầu hàng, toàn bộ đầu não của Đảng Cộng sản tại Thượng Hải đứng trước nguy cơ bị xóa sổ chỉ trong tích tắc.

Nhận được mật báo từ điệp viên nằm vùng, Chu Ân Lai không hề hoảng loạn. Với sự điềm tĩnh đến rợn người, ông lập tức ra lệnh di tản toàn bộ cơ quan đầu não, đồng thời đích thân chỉ huy một đội hành quyết bí mật đến thẳng nhà riêng của Cố Thuận Chương. Trong đêm tối mịt mùng ở Thượng Hải, để bịt đầu mối và răn đe những kẻ có ý định phản bội, toán sát thủ dưới lệnh của Chu đã sát hại dã man hơn chục người trong gia tộc họ Cố – từ vợ, cha mẹ vợ, anh em cho đến cả những người khách tình cờ có mặt tại hiện trường. Xác của họ bị chôn vùi ngay dưới nền gạch của những ngôi nhà thuê tại Tô giới Pháp. Sau vụ thảm sát đó, Chu Ân Lai chỉ buông một câu lạnh lùng: "Hãy để lịch sử phán xét".

Một con người sắc sảo, tàn nhẫn và thâm trầm đến như vậy, tưởng chừng như không gì có thể khuất phục nổi. Thế nhưng, kể từ Hội nghị Tuân Nghĩa năm 1935, khi nhận ra Mao Trạch Đông mới là ngôi sao đang lên không thể ngăn cản, Chu Ân Lai đã tự chọn cho mình một vai diễn suốt đời là vai của một người bề tôi trung thành tuyệt đối.

Các sử gia hiện đại như Cao Văn Khiêm trong cuốn Vãn niên Chu Ân Lai đã bóc trần ba lớp xiềng xích tâm lý trói chặt cuộc đời Chu vào cỗ xe của Mao.

Trước hết là tâm thức "ngu trung" của Nho gia khoác áo Bolshevik. Mang dòng máu sĩ phu Giang Tô, Chu tự định vị mình mãi mãi là bậc tể tướng phụ tá, coi Mao là hiện thân tối cao của Đảng mà chống lại Mao đồng nghĩa với tự phủ nhận lý tưởng cả đời.

Thứ hai là nỗi ám ảnh sinh tồn của kẻ từng đứng ở "phe sai". Trước năm 1935, Chu Ân Lai là người nắm binh quyền cao nhất và từng gạt Mao Trạch Đông ra bên lề. Sau cuộc chỉnh phong Diên An năm 1943, khi Chu bị Mao ép buộc phải tự kiểm điểm suốt năm ngày trước toàn thể ban lãnh đạo Đảng, bản năng sinh tồn của Chu được lập trình lại. Ông hiểu quy luật nghiệt ngã của triều đình đỏ là bất kỳ ai có uy tín sắp sửa ngang bằng với Mao – từ Lưu Thiếu Kỳ đến Lâm Bưu – đều sẽ bị nghiền nát. Cách duy nhất để sống sót là tự hạ thấp mình và trở thành công cụ vô hại nhất.

Và lớp xiềng xích thứ ba chính là bi kịch của kẻ đồng lõa bất đắc dĩ. Suốt gần bốn thập niên, Chu đóng vai người "dọn dẹp" cho những cơn điên loạn chính trị của Mao. Với tư cách Trưởng ban Chuyên án Trung ương trong Cách mạng Văn hóa, Chu đích thân ký lệnh bắt giữ và thẩm vấn hàng loạt công thần, kể cả cô con gái nuôi Tôn Duy Thế của vợ chồng ông, chỉ để làm hài lòng Mao và Giang Thanh. Chính Đặng Tiểu Bình sau này cũng đưa ra một nhận xét đầy chua chát: "Nếu không có Thủ tướng Chu, Cách mạng Văn hóa có lẽ đã tồi tệ hơn nhiều; nhưng cũng chính vì có Thủ tướng Chu, cuộc cách mạng ấy mới có thể kéo dài lê thê đến như vậy".

Trong chốn cung đình Trung Nam Hải đầy rẫy hiểm nguy, kẻ thù không đội trời chung nhưng lại là người mà Chu phải nhẫn nhịn từng li từng tí chính là Giang Thanh – người vợ đầy quyền lực của Mao Trạch Đông. Mối thâm thù giữa hai người bắt nguồn từ thập niên 1930 ở Thượng Hải, khi Giang Thanh còn là cô diễn viên hạng hai tên Lam Bình và Chu Ân Lai từng nắm trong tay hồ sơ quá khứ phức tạp của bà ta. Chu Ân Lai cũng là một trong những người từng phản đối cuộc hôn nhân giữa Mao và Giang Thanh tại Diên An năm 1938.

Khi Cách mạng Văn hóa bùng nổ, Giang Thanh bước lên đỉnh cao quyền lực và bắt đầu cuộc trả thù tàn khốc. Trong khi các nguyên lão khác bị Hồng vệ binh đánh đập tàn nhẫn, Giang Thanh lại dùng thứ vũ khí "bạo hành tâm lý" để vắt kiệt sức lực của Chu Ân Lai. Đêm nào bà cũng gọi điện triệu tập Chu đến Điếu Ngư Đài để bàn những chuyện vặt vãnh như kịch bản hay thực đơn bữa tối, bắt vị Thủ tướng ngoài 70 tuổi phải đứng chờ hàng tiếng đồng hồ ngoài hành lang lạnh giá. Khi Chu bị Giang Thanh mắng xối xả ngay trước mặt cấp dưới, ông vẫn giữ nguyên nụ cười hòa nhã và khom lưng ghi chép.

Đỉnh điểm của sự tàn nhẫn là vụ án của Tôn Duy Thế – người con gái nuôi mà vợ chồng Chu yêu thương như ruột thịt. Vì Tôn Duy Thế từng là tình địch cũ và biết quá nhiều bí mật của Giang Thanh trong thời gian ở Thượng Hải, bà đã đẩy Tôn Duy Thế vào ngục tối. Chính Chu Ân Lai, để bảo toàn chức vụ, đã phải đặt bút ký lệnh bắt giữ con gái nuôi của mình. Tôn Duy Thế bị tra tấn đến chết trong tù với một chiếc đinh sắt đóng sâu vào đầu. Khi Chu hay tin và yêu cầu khám nghiệm tử thi, Giang Thanh đã ra lệnh hỏa táng ngay lập tức để phi tang.

Nhưng sự trớ trêu tàn nhẫn nhất nằm ở chỗ là cho dù Chu Ân Lai có khom lưng uốn gối trước Giang Thanh và Mao Trạch Đông đến mức nào, trong mắt Mao, uy tín và lòng yêu mến mà người dân dành cho Chu vẫn là một mối đe dọa không thể chấp nhận.

Tháng 5 năm 1972, trong một lần kiểm tra sức khỏe định kỳ, các bác sĩ phát hiện trong nước tiểu của Chu Ân Lai có tế bào ung thư bàng quang ở giai đoạn đầu. Ở thời điểm đó, y học hoàn toàn có thể phẫu thuật cắt bỏ khối u với tỷ lệ thành công lên tới hơn 80%. Nhưng khi nhận được báo cáo của tổ y tế, Mao Trạch Đông đã đưa ra một chỉ thị khiến các bác sĩ phải rụng rời tay chân. Đó là tuyệt đối giữ bí mật với Chu Ân Lai và vợ ông ta; không được kiểm tra thêm; và nhất định không được mổ. Lý do Mao đưa ra có vẻ nhân đạo, nhưng thực chất lại chứa đầy nọc độc. Mao bảo rằng ung thư là vô phương cứu chữa, mổ xẻ chỉ làm bệnh nhân đau đớn thêm và giảm tuổi thọ, cứ để tự nhiên và bồi bổ bằng thuốc bổ là tốt nhất.

Mười tháng trôi qua trong sự im lặng chết chóc. Chu Ân Lai hoàn toàn không hay biết thần chết đang đến. Ông vẫn lao đầu vào làm việc 16 đến 18 tiếng mỗi ngày. Cho đến một ngày đầu năm 1973, khi Chu đi tiểu ra máu tươi xối xả, sự thật mới không thể che giấu. Ngay cả khi vợ của Chu Ân Lai là Đặng Dĩnh Siêu khóc lóc van xin cho chồng được mổ, Mao vẫn chỉ miễn cưỡng đồng ý cho làm một tiểu phẫu nội soi và ra lệnh không được cắt bỏ khối u, khiến tế bào ung thư nhanh chóng di căn khắp cơ thể.

Từ năm 1974 đến lúc lâm chung, Chu phải trải qua tổng cộng 13 cuộc phẫu thuật lớn nhỏ trong đau đớn tột cùng. Chưa dừng lại ở đó, Mao Trạch Đông còn tung ra một nước cờ độc địa: triệu hồi Đặng Tiểu Bình từ nơi lưu đày ở Giang Tây trở lại Bắc Kinh. Trái ngược với huyền thoại do chính quyền bịa ra là Chu Ân Lai tiến cử Đặng Tiểu Bình, việc Mao đưa người em đồng hương năm xưa ở Paris của Chu trở lại chính là để làm đối trọng nhằm kìm hãm quyền lực của Chu, và chia rẽ hàng ngũ nguyên lão để phe "Tứ nhân bang" của Giang Thanh dễ bề thao túng.

Nỗi đau thể xác của Chu bị bồi thêm những nhát dao tinh thần chí mạng. Cuối năm 1973, sau chuyến thăm của Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger, Mao nổi giận và ra lệnh tổ chức cuộc họp Bộ Chính trị mở rộng để đấu tố Chu. Để chứng tỏ lòng trung thành với Mao và giữ chiếc ghế vừa giành lại, chính Đặng Tiểu Bình đã đứng lên phê bình người anh cả từng dìu dắt mình thuở thiếu thời bằng những lời lẽ lạnh buốt: "Đồng chí Ân Lai, vị trí của đồng chí rất gần với ghế Chủ tịch, chỉ cách một bước chân thôi. Những người khác muốn với tới ghế đó còn phải trèo rất cao, riêng đồng chí chỉ cần bước nhẹ là tới, nên đồng chí càng phải hết sức cảnh giác!".

Sau cuộc đấu tố ấy, người ta tiếp tục lôi Chu từ giường bệnh để đến dự các cuộc họp phê bình trong chiến dịch "Phê Lâm, phê Khổng" do Giang Thanh phát động nhằm ám chỉ Chu là "tên đại Nho phản động". Tháng 6 năm 1975, chỉ vài tháng trước khi chết, từ trên giường bệnh, Chu Ân Lai run rẩy viết một bức thư gửi Mao Trạch Đông với những lời tự hạ nhục hết sức cay đắng: "Dù được Chủ tịch giáo huấn không ngừng, tôi vẫn liên tục phạm sai lầm, thậm chí phạm tội... Nghĩ lại những điều đó, tôi vô cùng hổ thẹn và ân hận".

Mặc dầu vậy, trước kẻ thù chung là Tứ nhân bang, giữa hai người đàn ông từng chia nhau từng mẩu bánh mì ở Paris năm xưa vẫn le lói một sự thấu hiểu ngầm trong những tháng ngày cuối cùng. Năm 1975, khi Đặng Tiểu Bình tạm thay Chu điều hành Quốc vụ viện, trước mỗi quyết sách lớn, Đặng đều lén ghé qua phòng bệnh số 305. Trong căn phòng nồng nặc mùi thuốc sát trùng, vị Thủ tướng đang hấp hối đã dùng chút hơi tàn để truyền lại cho Đặng những bí quyết cả đời luồn lách dưới trướng của họ Mao, dặn dò cách né tránh sự bốc đồng của Mao và những cái bẫy của Giang Thanh.

Cả hai con người tài ba nhưng đầy bi kịch ấy đều mang chung một nỗi sợ hãi thầm kín về sự tàn bạo của bánh xe lịch sử Trung Hoa. Chứng kiến cảnh hàng loạt bậc tiền bối bị Hồng vệ binh đào mộ, phanh thây trong những năm tháng điên cuồng, Chu Ân Lai đã dặn vợ trước lúc lâm chung rằng sau khi hỏa táng, tuyệt đối không được giữ lại tro cốt mà phải đem rải hết dưới sông hoặc trên núi. Hai mươi mốt năm sau, khi Đặng Tiểu Bình qua đời ở tuổi 92, ông cũng lặp lại di nguyện y hệt người đàn anh của mình là rải toàn bộ tro cốt ra biển.

Ngày 8 tháng 1 năm 1976, trước khi được đẩy vào phòng mổ lần cuối cùng – một cuộc phẫu thuật mà ai cũng biết là vô vọng – Chu Ân Lai nắm chặt tay vị bác sĩ trưởng, thều thào một câu nói uất nghẹn: "Ở đây không còn việc gì cho các anh làm nữa rồi, hãy đi chăm sóc cho những đồng chí khác đi". Ông nhắm mắt xuôi tay ở tuổi 77.

Mao Trạch Đông và Tứ nhân bang tưởng rằng cái chết của Chu Ân Lai sẽ đặt dấu chấm hết cho cái bóng khổng lồ luôn ám ảnh họ. Ngay sau khi Chu qua đời, chính quyền đã ban hành lệnh cấm ngặt nghèo: không được đeo băng tang, không được lập bàn thờ, không được tổ chức tưởng niệm công khai, thậm chí không được đặt vòng hoa. Mao Trạch Đông còn không thèm tới dự lễ truy điệu của người đồng chí đã phục vụ mình suốt 41 năm, với lý do "sức khỏe yếu" – dù ngay đêm hôm trước người ta vẫn thấy ông ta cười nói vui vẻ xem phim trong thư phòng.

Thế nhưng, ngọn lửa uất ức bị dồn nén suốt một thập niên Cách mạng Văn hóa đã bùng nổ dữ dội hơn bao giờ hết. Bất chấp lệnh cấm, khi linh cữu của Chu được đưa đi hỏa táng, hơn một triệu người dân Bắc Kinh đã tự phát đứng chật kín hai bên đường của đại lộ Trường An trong giá rét, khóc than thảm thiết – một cảnh tượng được lịch sử ghi lại là "Thập lý trường nhai tống Tổng lý" (Mười dặm phố dài tiễn đưa Thủ tướng).

Đỉnh điểm của bi kịch đã biến thành bản hùng ca vào tiết Thanh minh đầu tháng 4 năm 1976. Hàng triệu người dân Bắc Kinh bất chấp sự ngăn cản của mật vụ và dân quân, mang theo hàng vạn vòng hoa trắng, biểu ngữ và những bài thơ đầy ẩn ý tràn ngập Quảng trường Thiên An Môn. Những dòng thơ dán đầy trên bia Tưởng niệm Anh hùng Nhân dân không chỉ khóc thương cho Chu Ân Lai, mà còn trực tiếp chĩa mũi dùi vào sự tàn bạo của Mao và Tứ nhân bang. Đêm ngày 4 rạng sáng ngày 5 tháng 4, Mao Trạch Đông ra lệnh điều động hàng vạn cảnh sát và dân quân dùng gậy gộc để đàn áp biển người tụ tập tại Thiên An Môn, dọn sạch toàn bộ vòng hoa và gọi đây là "sự kiện phản cách mạng".

Chỉ năm tháng sau cuộc đàn áp đó, Mao Trạch Đông qua đời, và chưa đầy một tháng sau khi Mao nhắm mắt, Giang Thanh cùng Tứ nhân bang bị bắt gọn trong một cuộc đảo chính chớp nhoáng. Lịch sử cuối cùng đã trả lại công bằng cho Chu Ân Lai, người đàn ông thường được gọi với cái tên hoa mỹ là "nhà Nho đỏ"./.

Nói thêm
Vãn niên Chu Ân Lai (tựa gốc tiếng Trung: 晚年周恩来, bản dịch tiếng Anh: Zhou Enlai: The Last Perfect Revolutionary) là cuốn tiểu sử chính trị nổi tiếng của sử gia Cao Văn Khiêm (Gao Wenqian) xuất bản lần đầu tại Hồng Kông năm 2003. Cuốn sách này phá vỡ hình tượng "vị thánh thời hiện đại" mà truyền thông nhà nước Trung Quốc xây dựng cho Chu Ân Lai. Thay vào đó, người đọc nhận ra rằng họ Chu là một nhân vật bi kịch đầy mâu thuẫn trong thập niên cuối đời dưới thời Cách mạng Văn hóa.

Trước khi sang Mỹ định cư vào năm 1993, Cao Văn Khiêm từng giữ chức Tổ trưởng Tổ nghiên cứu sinh bình Chu Ân Lai thuộc Văn phòng Nghiên cứu Văn kiện Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Ông chính là người trực tiếp chấp bút biên soạn cuốn tiểu sử chính thức về Chu Ân Lai và Mao Trạch Đông


No comments:

Blog Archive