title

ĐỪNG NGHE NHỮNG GÌ HỌ CHỬI, NHÌN KỶ NHỮNG GÌ HỌ IM LẶNG!

Hai bài viết trước đã phác họa giải phẫu của Hội Chứng Loạn Trí Vì Trump trên đất Mỹ — từ cơ chế tâm lý đến vai trò của bộ máy truyền thông. Nhưng còn hai câu hỏi mà bất kỳ người quan sát trung thực nào cũng phải đối diện, và cả hai đều dẫn ta vào những vùng tối sâu hơn của tâm lý con người.

Câu hỏi thứ nhất: tại sao chính những người có học vấn cao nhất — giáo sư đại học, nhà khoa học, luật sư, bác sĩ, những bộ óc được xã hội mặc định là tinh hoa của lý trí — lại là nhóm căm ghét Donald Trump mãnh liệt nhất?

Câu hỏi thứ hai, gần gũi hơn với người Việt chúng ta: tại sao hàng triệu người Việt Nam — sống cách Washington nửa vòng trái đất, không bỏ phiếu, không đóng thuế cho nước Mỹ, không chịu bất kỳ ảnh hưởng trực tiếp nào từ chính sách của Trump — lại chửi bới ông không tiếc lời trên mạng xã hội, trong khi họ im lặng tuyệt đối trước những bất công diễn ra ngay trên quê hương mình, trước cảnh tàu Trung Cộng đâm chìm tàu cá ngư dân Quảng Ngãi, trước lệnh cấm đánh bắt đơn phương mà Bắc Kinh áp đặt lên chính vùng biển của tổ tiên người Việt, trước Hoàng Sa đã mất và Trường Sa đang bị gặm nhấm từng bãi đá?

Hai câu hỏi tưởng chừng không liên quan. Nhưng như chúng ta sẽ thấy, chúng có chung một gốc rễ tâm lý — và gốc rễ ấy phơi bày một sự thật khó chịu về bản chất của cái gọi là “dũng khí trí thức” trong thời đại này.

Trực giác thông thường mách bảo rằng người càng học cao thì càng khách quan, càng ít định kiến, càng biết cân nhắc bằng chứng từ nhiều phía. Tâm lý học thực nghiệm hiện đại đã chứng minh điều ngược lại — và đây là một trong những phát hiện gây bối rối nhất của khoa học nhận thức đương đại.

Nhà nghiên cứu Dan Kahan của Đại học Yale, qua hàng loạt công trình về cái ông gọi là “nhận thức bảo vệ bản sắc” (identity-protective cognition), đã phát hiện rằng những người có năng lực phân tích cao nhất không hề ít thiên kiến hơn — họ chỉ giỏi hơn trong việc bảo vệ thiên kiến của mình. Một bộ óc được rèn luyện qua hai mươi năm học thuật là một bộ óc thượng thặng trong nghệ thuật tìm lý lẽ cho điều nó đã muốn tin từ trước. Trí thông minh, trong trường hợp này, không phải đèn pha soi đường — nó là luật sư biện hộ thiện chiến cho thân chủ duy nhất: cái tôi.

Điều này giải thích nghịch lý đầu tiên: người trí thức không miễn nhiễm với TDS (Trump Derangement Syndrome)— họ là vật chủ lý tưởng của nó. Bởi khi cảm xúc căm ghét đã hình thành, bộ máy phân tích tinh vi của họ không được dùng để chất vấn cảm xúc ấy, mà được huy động toàn lực để hợp lý hóa nó, trang trí nó bằng thuật ngữ học thuật, khoác lên nó tấm áo của sự uyên bác.

Nhưng tại sao cảm xúc căm ghét lại hình thành ngay từ đầu? Ở đây, nhà xã hội học Pierre Bourdieu cung cấp chiếc chìa khóa với khái niệm “vốn văn hóa” (cultural capital). Giai cấp trí thức xây dựng toàn bộ vị thế xã hội của mình trên một loại tài sản vô hình: bằng cấp, ngôn ngữ chuẩn mực, phong thái tinh tế, mạng lưới quan hệ học thuật. Đó là đồng tiền mà họ đã dành cả đời để tích lũy.

Donald Trump là sự phủ định sống của toàn bộ hệ thống tiền tệ ấy. Ông nói thứ tiếng Anh của công trường xây dựng, không phải của giảng đường Harvard. Ông khinh thường nghi thức, chế giễu chuyên gia, và — điều không thể tha thứ nhất — ông thành công vang dội mà không cần một xu vốn văn hóa nào của họ.

Mỗi chiến thắng của Trump là một lời tuyên bố rằng đồng tiền mà giai cấp trí thức tích lũy cả đời có thể… không đáng giá như họ tưởng. Hai lần đắc cử tổng thống của một người bị toàn bộ giới hàn lâm khinh miệt là hai nhát búa giáng vào nền móng của tòa nhà mang tên “chế độ nhân tài” (meritocracy) — tòa nhà mà người trí thức đang sống bên trong.

Vì thế, sự căm ghét Trump của giới bằng cấp cao không phải sản phẩm của phân tích chính sách. Nó là phản ứng tự vệ của một giai cấp trước mối đe dọa nhằm vào chính nguồn gốc quyền lực và lòng tự tôn của giai cấp ấy. Và như mọi phản ứng tự vệ giai cấp trong lịch sử, nó khoác áo đạo đức: người ta không nói “hắn đe dọa vị thế của tôi” — người ta nói “hắn đe dọa nền dân chủ.”

Thêm vào đó là áp lực bầy đàn trong môi trường học thuật mà bài trước đã đề cập qua thí nghiệm Solomon Asch. Các khảo sát về khuynh hướng chính trị trong giới giảng viên đại học Mỹ cho thấy tỷ lệ thiên tả áp đảo ở mức không còn là đa số mà là độc quyền tại nhiều ngành khoa học xã hội và nhân văn. Trong một môi trường như vậy, một giáo sư trẻ bày tỏ dù chỉ sự trung lập về Trump cũng là tự sát sự nghiệp. Sự đồng thuận trong tháp ngà, vì thế, không phải bằng chứng của chân lý — nó là bằng chứng của chọn lọc.

Bây giờ hãy quay về với câu hỏi thứ hai — câu hỏi mà mỗi người Việt cầm điện thoại lướt mạng xã hội đều có thể tự kiểm chứng. Vào bất kỳ buổi tối nào, ta có thể tìm thấy hàng nghìn bình luận tiếng Việt chửi rủa Donald Trump bằng những ngôn từ thậm tệ nhất.

Nhưng hãy thử tìm, trên cùng những trang mạng ấy, những tiếng nói phẫn nộ tương xứng khi tàu hải cảnh Trung Cộng đâm chìm tàu cá của ngư dân Việt Nam ngay trên ngư trường Hoàng Sa. Hãy thử tìm những bài viết lên án lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương mà Bắc Kinh áp đặt hằng năm lên Biển Đông — trên chính vùng biển mà cha ông người Việt đã đánh cá từ nghìn đời.

Hãy thử tìm sự cuồng nộ trước thực tế Hoàng Sa bị chiếm đóng từ 1974, trước các bãi đá Trường Sa bị bồi đắp thành căn cứ quân sự, trước làn sóng thâu tóm đất đai và hiện diện ngày càng dày đặc tại các đô thị Việt Nam.

Sự im lặng ấy vang dội hơn mọi tiếng chửi.

Hiện tượng này, dưới con mắt tâm lý học, có một cái tên: sự dịch chuyển mục tiêu (displacement) — cơ chế tự vệ mà Freud mô tả từ hơn một thế kỷ trước. Khi con người mang trong mình nỗi phẫn uất mà không thể trút lên nguyên nhân thực sự — vì nguyên nhân ấy quá nguy hiểm — tâm lý sẽ tự động tìm một mục tiêu thay thế: đủ xa để an toàn, đủ nổi tiếng để thỏa mãn, và đủ “được phép” để không phải trả giá.

Donald Trump là mục tiêu thay thế hoàn hảo. Chửi Trump, người ta không mất gì cả. Không công an gõ cửa. Không giấy triệu tập. Không Điều 117, không Điều 331 Bộ luật Hình sự. Ngược lại, chửi Trump còn được thưởng: được like, được share, được cảm giác mình đứng về phía “văn minh tiến bộ,” được hòa vào dàn đồng ca của truyền thông quốc tế dòng chính mà báo chí trong nước vẫn dịch lại mỗi ngày.

Còn lên tiếng về Hoàng Sa? Hãy hỏi những người xuống đường năm 2014 sau vụ giàn khoan HD-981, hay năm 2018 phản đối dự luật đặc khu. Cái giá của lòng yêu nước nói thành lời, ở Việt Nam, được tính bằng năm tù. Cái giá của việc chửi Trump được tính bằng số like.

Khi đặt hai cái giá ấy cạnh nhau, sự bất cân xứng trong thái độ không còn là điều bí ẩn. Nó là bài toán kinh tế học hành vi sơ đẳng: con người tiêu thụ thứ rẻ và tránh thứ đắt. Lòng can đảm cũng tuân theo quy luật cung cầu. Chửi một tổng thống Mỹ cách xa nửa vòng trái đất là lòng can đảm giá rẻ — một thứ hàng hóa được sản xuất hàng loạt, tiêu thụ hàng loạt, và hoàn toàn vô hại đối với bất kỳ cấu trúc quyền lực thực sự nào.

Còn một tầng nữa, tinh vi hơn: hiệu ứng “giấy phép đạo đức” (moral licensing). Mỗi lần một người Việt chửi Trump là “độc tài,” “phát xít,” “mối nguy cho dân chủ,” họ tự cấp cho mình một chứng chỉ tâm lý: tôi là người có lương tri, tôi chống cái ác, tôi đứng về phía công lý. Chứng chỉ ấy xoa dịu cái nhói trong lương tâm về những điều họ không dám nói ở nơi gần hơn. Tiếng chửi hướng về Washington, nghịch lý thay, trở thành liều thuốc an thần cho sự im lặng hướng về Biển Đông. Người ta cảm thấy mình dũng cảm — chính xác ở nơi mà sự dũng cảm không tốn một đồng nào.

Cuối cùng, không thể bỏ qua nguồn gốc của dòng thông tin. Người Việt trong nước tiếp nhận tin tức về chính trị Mỹ chủ yếu qua hai tầng lọc: tầng thứ nhất là truyền thông dòng chính Hoa Kỳ — mà như Phần 1 đã chỉ ra, đưa tin về Trump với tỷ lệ tiêu cực áp đảo; tầng thứ hai là báo chí trong nước, vốn dịch lại tầng thứ nhất và không có động lực nào để vẽ một hình ảnh tích cực về một tổng thống Mỹ cứng rắn với Bắc Kinh.

Người đọc Việt Nam, qua hai tầng lọc ấy, nhận được một bức chân dung Trump đã được tô đen hai lần — rồi tin rằng đó là quan sát độc lập của chính mình. TDS, như vậy, là mặt hàng xuất khẩu thành công nhất của truyền thông dòng chính Hoa Kỳ — được tiêu thụ nhiệt tình nhất ở chính những nơi người ta ít có điều kiện kiểm chứng nhất.

Hai nghịch lý — người trí thức Mỹ và người dân Việt — gặp nhau ở một điểm: cả hai đều minh họa rằng quan điểm chính trị của con người được định hình ít hơn nhiều bởi bằng chứng, và nhiều hơn rất nhiều bởi hai thứ: bản sắc cần bảo vệ và cái giá phải trả.

Người giáo sư Ivy League căm ghét Trump vì Trump đe dọa bản sắc giai cấp của ông ta — và vì trong môi trường của ông ta, căm ghét Trump là miễn phí còn bênh vực Trump là phá sản sự nghiệp. Người dùng mạng Việt Nam chửi Trump vì tiếng chửi ấy miễn phí và được tán thưởng — còn tiếng nói về Hoàng Sa, về ngư dân, về những bất công ngay trước mắt thì có giá bằng tự do của chính mình.

Cả hai, rốt cuộc, đều không thực hành tư duy phản biện. Họ thực hành tư duy hợp thời — thứ tư duy luôn ngẫu nhiên trùng khớp với điều an toàn nhất để nghĩ trong môi trường của mình.

Và đây là thước đo mà bài viết này muốn để lại cho người đọc: muốn biết một người có tư duy độc lập hay không, đừng nghe những gì họ chửi. Hãy nhìn vào những gì họ im lặng. Tiếng chửi cho ta biết điều gì được phép nói trong môi trường của họ. Sự im lặng cho ta biết điều gì bị cấm — và bản đồ của những điều bị cấm ấy mới chính là bản đồ thật của quyền lực đang đè lên tâm trí họ.

Người trí thức chân chính — ở Cambridge hay ở Sài Gòn — không phải người chửi to nhất kẻ ở xa nhất. Đó là người dám trả giá để nói sự thật về kẻ ở gần nhất. Theo thước đo ấy, một ngư dân Lý Sơn vẫn ra khơi bám biển Hoàng Sa bất chấp tàu sắt Trung Cộng rình rập, dù không có lấy một tấm bằng đại học, mang trong mình nhiều phẩm chất của người trí thức tự do hơn cả nghìn tiến sĩ chỉ dám phẫn nộ đúng nơi mà sự phẫn nộ được cho phép.

Lịch sử, một lần nữa, sẽ không phán xét chúng ta bằng những tiếng hô an toàn giữa đám đông. Lịch sử phán xét chúng ta bằng những điều chúng ta đã dám nói khi xung quanh chỉ có im lặng — và bằng những im lặng mà chúng ta đã chọn khi lẽ ra phải cất tiếng.

Vô danh