title

TIỆM NAIL, TIỆM PHỞ, TIỆM BÁNH MÌ - TẠI SAO CHỦ DOANH NGHIỆP NHỎ NGƯỜI VIỆT ĐỀU NGẢ VỀ TRUMP

Có một xu hướng mà truyền thông Mỹ cố tình không muốn nhìn thẳng: tầng lớp chủ doanh nghiệp nhỏ người Việt - đặc biệt trong các ngành nail, F&B, dịch vụ - đã dịch chuyển mạnh về phía Đảng Cộng hòa trong các kỳ bầu cử gần đây. Hiện tượng này không phải là chuyện "older generation needs to evolve" như narrative quen thuộc của CNN. Đây là một hiện tượng kinh tế - chính trị có thể đo lường, có thể giải thích, và có thể dự đoán.

Mình muốn viết bài này không phải để bàn về Trump như một con người - đã có quá nhiều người làm việc đó. Mình muốn bàn về một câu hỏi mà mình cho là quan trọng hơn: tại sao một tầng lớp doanh nghiệp có những người chủ là người nhập cư - vốn thường được giả định là "khán giả lý tưởng của Đảng Dân chủ" (immigrant, person of color, hardworking) - lại quay lưng với chính đảng được cho là "đại diện cho người lao động và người da màu"?

Câu trả lời, mình tin, nằm ở năm vấn đề rất cụ thể - năm vấn đề đang giết doanh nghiệp nhỏ trong cộng đồng người Việt mỗi ngày.

I. THUẾ - GÁNH NẶNG MÀ KHÔNG AI THẤY.

Một chủ tiệm nail trung bình ở Mỹ - giả sử doanh thu khoảng $400,000/năm - phải trả gì? Liên bang: thuế thu nhập cá nhân (vì doanh nghiệp nhỏ thường là LLC pass-through hoặc sole proprietor) ở mức 22-32%. Self-employment tax 15.3%. Tiểu bang: ở California 9.3%, ở New York gần 7%. Local tax tùy thành phố. Cộng tất cả, doanh chủ nhỏ thường nộp 40-50% thu nhập ròng cho chính phủ ở các tiểu bang xanh.

So sánh: một corporation lớn như Amazon, Google, hay GE - với đội ngũ luật sư thuế và kế toán - thường nộp thuế hiệu dụng dưới 15%. Một doanh nghiệp niêm yết có thể trừ tất cả mọi thứ: máy bay, du lịch "công tác", quà tặng "kinh doanh", lương executive hàng triệu. Một chủ tiệm phở không có những công cụ đó. Khi truyền thông nói về "thuế công bằng", người ta thường nói đến "raising the corporate tax rate" - nhưng người chịu đòn nặng nhất của hệ thống thuế hiện tại không phải là Amazon. Là chủ tiệm bánh mì ở Westminster.

Đảng Dân chủ trong 10 năm gần đây không có một chính sách nào giảm gánh nặng thuế cho doanh nghiệp nhỏ. Ngược lại - các đề xuất "wealth tax", "surtax on small business profits", "closing pass-through loopholes" đều nhắm vào tầng lớp này, dù lý lẽ được đóng gói là "taxing the rich." Đối với một chủ tiệm nail làm ra $200,000 lợi nhuận sau khi đầu tư cả đời mình vào tiệm, anh ta không phải là "rich." Anh ta là người vừa đủ giàu để bị đánh thuế nặng, nhưng không đủ giàu để có luật sư thuế.

Trump - dù được mô tả là "đại diện cho tầng lớp giàu" - là tổng thống đầu tiên trong vòng 30 năm thực sự giảm thuế cho doanh nghiệp nhỏ thông qua TCJA 2017, với điều khoản Section 199A cho phép pass-through entities khấu trừ 20% qualified business income. Đối với tầng lớp chủ tiệm Việt, đó là sự khác biệt giữa năm có lời và năm hoà vốn.

II. QUY ĐỊNH - NÚI GIẤY TỜ KHÔNG BAO GIỜ NGỪNG MỌC

Khi nhìn vào các phàn nàn lặp đi lặp lại trong các nhóm ngành nail và F&B người Việt trên Facebook, mình thấy một danh sách rất cụ thể. Một chủ tiệm nail trung bình ở California phải tuân thủ ít nhất 8 cơ quan: Board of Cosmetology, OSHA, Cal-OSHA, EDD (employment), Labor Commissioner, Air Quality Board (vì hóa chất), Health Department, và Fire Marshal. Mỗi cơ quan có biểu mẫu, deadline, và phạt riêng. Một sai sót giấy tờ - dù không gây hại gì cho ai - có thể dẫn đến phạt $5,000-$25,000.

Đó là chưa kể những "yêu cầu mới" liên tục được thêm vào. AB5 ở California đã reclassify hàng triệu "independent contractors" thành employees, buộc chủ tiệm phải gánh thêm chi phí worker's comp, payroll tax, và health insurance. Mục đích nghe rất nhân văn - "protect workers" - nhưng kết quả thực tế: hàng nghìn tiệm nail nhỏ đã đóng cửa hoặc chuyển sang model "booth rental" phức tạp hơn. Cái mà nhà lập pháp progressive ở Sacramento gọi là "worker protection", người chủ tiệm gọi là "chính phủ làm tôi không thể vận hành nữa."

Đây không phải là chuyện "chủ doanh nghiệp ghét lao động." Đây là chuyện những quy định được viết bởi người chưa bao giờ điều hành một doanh nghiệp nhỏ, áp dụng cho những người dành 12 tiếng mỗi ngày để giữ doanh nghiệp đó sống. Trump - với toàn bộ những kinh nghiệm của ông - đã có một thông điệp đơn giản và cụ thể: "deregulation." Đảng Dân chủ trong 10 năm qua chưa bao giờ nói câu đó một cách nghiêm túc.

III. LƯƠNG TỐI THIỂU - MỘT CHÍNH SÁCH NGHE THÌ THẤY TỪ THIỆN NHƯNG THẬT RA LÀ HÀNH HẠ.

Khi California tăng minimum wage lên $20/giờ cho fast food workers tại các chuỗi lớn (AB 1228) năm 2024, một hiệu ứng dây chuyền đã xảy ra trong toàn bộ ngành F&B. Một tiệm phở độc lập, dù không bị bắt buộc phải trả $20, vẫn phải tăng lương để giữ nhân viên không nhảy sang McDonald's hay Chipotle. Đây không phải là chuyện chủ tiệm "keo kiệt." Đây là toán học cơ bản: một tiệm phở có biên lợi nhuận khoảng 8-12%. Khi labor cost tăng 25-30%, biên lợi nhuận biến mất. Chủ tiệm có hai lựa chọn: tăng giá phở (mất khách) hoặc đóng cửa.

Truyền thông Mỹ rất ít khi đưa câu chuyện này vào narrative về minimum wage. Họ phỏng vấn worker, không phỏng vấn chủ. Họ đăng ảnh CEO McDonald's, không đăng ảnh chủ tiệm phở 60 chỗ ngồi ở Garden Grove đã đóng cửa sau 22 năm. Cái câu chuyện thật về minimum wage không nằm ở Wall Street. Nó nằm ở những strip mall mà truyền thông Mỹ không bao giờ đặt chân đến.

Đảng Dân chủ ủng hộ minimum wage cao như một biểu tượng đạo đức - "$15 an hour is a moral minimum." Trump và Đảng Cộng hòa nói: "để thị trường địa phương quyết định." Đối với một chủ tiệm bánh mì ở vùng có thu nhập trung bình thấp, "thị trường địa phương quyết định" có nghĩa là tiệm của tôi vẫn còn tồn tại được. "$15 minimum" có nghĩa là tiệm của tôi đóng cửa.

IV. ĂN CẮP VÀ TỘI PHẠM - CÁI CHẾT THẦM LẶNG CỦA DOANH NGHIỆP NHỎ.

California Prop 47 (năm 2014) đã reclassify trộm cắp dưới $950 từ felony xuống misdemeanor. Hậu quả thực tế: cảnh sát ngừng đến hiện trường khi bị báo trộm dưới mức này. Công tố không truy tố. Cửa hàng không thể tự bảo vệ vì luật về "reasonable force" nghiêng về phía kẻ trộm. Walgreens đã đóng cửa hơn 12 chi nhánh ở San Francisco. Target đã thu hẹp giờ hoạt động. Nhưng các chuỗi lớn còn có thể survive - họ tự bảo hiểm, họ có lawyer trên payroll.

Doanh nghiệp nhỏ thì không. Một chủ tiệm bánh mì bị trộm $400 ba lần một tháng - đó là $14,400 một năm. Đối với một tiệm có lợi nhuận $80,000-$120,000/năm, đó là mất 12-18% lợi nhuận vào tay người chính phủ đã chính thức quyết định không truy tố. Người chủ tiệm đó - khi nghe Trump nói về "law and order" và "hard on crime" - không nghe một slogan chính trị. Anh ta nghe một người duy nhất công nhận vấn đề mà cuộc đời anh ta đang gánh chịu.

Trong khi đó, nhiều DA Đảng Dân chủ ở các thành phố lớn - San Francisco, Los Angeles, Chicago, Philadelphia - đã áp dụng "progressive prosecution" model, giảm truy tố các tội phi-bạo-lực. Mục đích được tuyên bố: "reform the criminal justice system." Kết quả thực tế đối với chủ doanh nghiệp nhỏ: không ai bảo vệ tôi nữa.

V. THÀNH PHỐ BLUE VÀ NGHỊCH LÝ CHÍNH TRỊ.

Có một mô hình mà mình quan sát được - và nó không phải là tình cờ. Năm vấn đề trên - thuế cao, quy định nặng, lương tối thiểu cao, tội phạm không bị truy tố, môi trường kinh doanh thù địch - đều tập trung ở các thành phố và tiểu bang do Đảng Dân chủ kiểm soát. California. New York. Illinois. Oregon. San Francisco, Los Angeles, Chicago, Portland.

Đây là một nghịch lý sâu sắc trong chính trị Mỹ. Đảng Dân chủ - về mặt rhetoric - tự nhận là "đảng của tầng lớp lao động và người nhập cư." Nhưng các chính sách thực tế của họ ở các thành phố họ kiểm soát đã làm cho tầng lớp lao động nhập cư khó vận hành doanh nghiệp nhất. Đây không phải là sự cố. Đây là kết quả có thể dự đoán được của một hệ thống ưu tiên ý thức hệ trên kinh nghiệm thực tiễn.

Người chủ doanh nghiệp Việt-Mỹ không phải là chuyên gia chính trị. Họ không đọc Heritage Foundation hay Brookings. Nhưng họ sống cái thực tế mà các think tank chỉ phân tích trên giấy. Khi họ nhìn vào Trump và Đảng Cộng hòa, họ không thấy một ý thức hệ phức tạp. Họ thấy người duy nhất nói về vấn đề của họ bằng ngôn ngữ giống vấn đề của họ. Đó không phải là sự lựa chọn tình cảm. Đó là lựa chọn dựa trên sự tồn tại.

Mình muốn kết thúc bài viết này bằng một observation mà mình tin là cốt lõi của hiện tượng. Tầng lớp chủ doanh nghiệp Việt-Mỹ không "yêu Trump" theo nghĩa cuồng tín. Nhiều người trong số họ thậm chí không thích cá nhân ông. Họ chỉ nhận ra một điều đơn giản: trong 10-15 năm qua, chỉ có một bên chính trị nói về những vấn đề thực sự đang giết doanh nghiệp của họ. Bên kia đã chọn nói về những chủ đề khác.

Khi truyền thông Mỹ gọi hiện tượng này là "surprising" hay "a shift to the right" hay "radicalization of immigrant communities" - họ đang dùng những khung phân tích sai. Đây không phải là radicalization. Đây là một tầng lớp doanh chủ nhập cư đã làm cái điều mà tất cả tầng lớp doanh chủ trong lịch sử Mỹ đã làm: bỏ phiếu cho người bảo vệ điều kiện kinh doanh của họ. Họ đã làm điều mà mọi nhóm cử tri lý trí làm. Sự "surprise" của truyền thông chỉ phản ánh khoảng cách giữa narrative của họ và thực tế của một cộng đồng.

Còn bạn - nếu bạn là chủ doanh nghiệp nhỏ trong cộng đồng người Việt, năm vấn đề trên có nằm trong cuộc sống hàng ngày của bạn không? Hay bạn còn thấy thêm những vấn đề khác mà bài viết này chưa đề cập?

-- Ryan Phan --