title

Alberta độc lập khỏi Canada?

Chính quyền của Thủ hiến Alberta bà Danielle Smith đã chính thức xếp lịch cho một cuộc trưng cầu dân ý cử tri trên toàn tỉnh bang Alberta vào hai tuần nữa, ngày 19/10/2026.

Xu thế muốn tự trị và ly khai của tỉnh bang Alberta tại Canada đang trải qua giai đoạn bùng nổ mạnh mẽ và căng thẳng nhất trong lịch sử hiện đại. Phong trào này đã phát triển từ các cuộc thảo luận bên lề thành một chiến dịch pháp lý và chính trị chính thức, đỉnh điểm là việc chính quyền Alberta quyết định tổ chức cuộc trưng cầu dân ý lớn lao này.

Vào năm ngoái, bà Smith khẳng định: “Nếu có một kiến nghị trưng cầu dân ý do công dân dẫn dắt thành công, thu thập đủ số chữ ký yêu cầu đưa câu hỏi đó vào phiếu trưng cầu dân ý, chính phủ của chúng tôi sẽ tôn trọng quy trình dân chủ và đưa câu hỏi đó vào phiếu trưng cầu dân ý tỉnh năm 2026.” Và nay số chữ ký đã thu thập đủ.

Theo đó, cử tri được lựa chọn giữa việc “Tiếp tục là một tỉnh bang của Canada” hoặc “Yêu cầu chính quyền Alberta bắt đầu tiến trình pháp lý theo Hiến pháp để tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý ràng buộc về việc ly khai độc lập”.

Đây là cuộc trưng cầu dân ý không mang tính ràng buộc ngay lập tức. Nó đóng vai trò như một đòn bẩy chính trị và là bước đệm pháp lý để khởi động tiến trình sửa đổi hiến pháp liên bang Canada.

Ngoài vấn đề độc lập hoàn toàn, xu thế tự trị của Alberta thể hiện rất rõ qua 9 câu hỏi kiểm soát chính sách mà chính quyền Alberta muốn tách biệt khỏi chính phủ liên bang Ottawa của Thủ tướng Mark Carney. Alberta chủ trương:

-Tự chủ kiểm soát nhập cư: Đòi quyền tự quyết định hạn ngạch và tiêu chuẩn người nhập cư vào tỉnh bang.

-Ưu tiên luật địa phương: Đòi quyền ưu tiên áp dụng luật của Alberta khi xảy ra xung đột pháp lý với luật liên bang.

-Tài chính và Phúc lợi: Đòi quyền rút khỏi các chương trình chung của liên bang để tự quản lý quỹ an sinh, y tế, và thiết lập các điều kiện cấp phúc lợi riêng.

Alberta thường được ví như "Texas của Canada" vì là trung tâm dầu mỏ giàu có nhất cả nước nhưng tư tưởng chính trị đối lập với chính phủ thiên tả ở miền Đông. Nỗi bất mãn của người dân bắt nguồn từ:

-Bất công về kinh tế: Người dân Alberta cảm thấy nguồn thu khổng lồ từ năng lượng của họ đang bị chính phủ liên bang "bòn rút" để tái phân phối cho các tỉnh bang khác, trong khi các dự án đường ống dẫn dầu của họ liên tục bị cản trở bởi các quy định môi trường khắt khe từ Ottawa.

-Sự trỗi dậy của các tổ chức dân sự: Các chiến dịch như Stay Free Alberta hay Dự án Thịnh vượng Alberta hoạt động cực kỳ rầm rộ. Đầu năm 2026, các tổ chức này đã thu thập được hơn 302.000 chữ ký hợp lệ để gây áp lực buộc chính quyền phải hành động.

Alberta là một tỉnh bang của Canada với dân số khoảng 5 triệu người, giáp với tiểu bang Montana của Mỹ. Alberta nổi tiếng với trữ lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên khổng lồ, trong khi khai thác mỏ, đá và dầu khí chiếm tỷ trọng lớn nhất trong nền kinh tế tỉnh.

Alberta là động lực quan trọng của nền kinh tế Canada. Đây là nơi sản xuất nhiên liệu hóa thạch hàng đầu của quốc gia, chiếm 84% tổng sản lượng dầu thô và 61% tổng sản lượng khí đốt tự nhiên năm 2023, và năm 2024 Alberta đứng thứ hai sau Ontario về đóng góp tăng trưởng GDP. GDP bình quân đầu người của Alberta cũng cao nhất trong số các tỉnh bang của Canada.

Tỉnh này cũng được coi là thành trì cánh hữu: bà Smith thuộc Đảng Bảo thủ Thống nhất (United Conservative Party), đảng đã lãnh đạo chính phủ tỉnh từ năm 2019 và chủ trương giảm thuế, phản đối thuế carbon. Dưới thời Smith, Alberta đã thách thức các mốc thời gian phát thải ròng bằng không của liên bang và các quy định về năng lượng sạch.

Nhìn chung, nhiều người Alberta phản đối chính phủ Tự do liên bang, đảng đã lãnh đạo Canada từ năm 2015 và theo đuổi các chính sách môi trường mà người dân địa phương tin rằng sẽ cản trở tăng trưởng kinh tế của tỉnh.

Bà Smith cho biết dưới sự lãnh đạo của Đảng Tự do, Ottawa đã ngăn chặn các đường ống dẫn dầu, hủy bỏ nhiều dự án dầu khí và áp dụng thuế carbon, những chính sách mà bà mô tả là “chống năng lượng, chống nông nghiệp và chống phát triển tài nguyên.”

“Chúng tôi không yêu cầu đối xử đặc biệt hay trợ cấp,” Smith nói trong tuyên bố ngày thứ Hai. “Chúng tôi chỉ muốn được tự do: tự do phát triển và xuất cảng nguồn tài nguyên giàu có đó vì lợi ích của gia đình và các thế hệ tương lai.”

Điều này có nghĩa Alberta không muốn làm con bò để chính quyền Carney tiếp tục vắt sữa nữa. Trong tình hình chính quyền Canada đang to tiếng với Mỹ (mới cách đây vài ngày, Thủ tướng Carney thừa nhận rằng chính phủ của ông đã tiến hành xây dựng các kịch bản diễn tập giả định đối với một rủi ro mang tính lý thuyết là quân đội Mỹ có hành động quân sự nhắm vào Canada!), thì việc Alberta đẩy mạnh xu thế độc lập, sẽ làm Ottawa thêm quan ngại hết sức.

FB Uyen Vu