title

Một Bài Phát Biểu Ba Đài Truyền Hình Không Muốn Chiếu, Và Lý Do Càng Nghĩ Càng Mắc Cười

Tối thứ Năm vừa rồi, tổng thống bước ra từ Phòng phía Đông của Bach Cung để nói với cả nước Mỹ về một chuyện khá nghiêm trọng: dữ liệu cử tri của hơn hai trăm hai mươi triệu người Mỹ bị một thế lực nước ngoài xâm nhập, và cộng đồng tình báo biết chuyện này từ năm 2020 nhưng chọn cách im lặng. 

Đây không phải chuyện nhỏ. Nếu đúng như vậy, đây là một trong những vụ xâm phạm an ninh bầu cử lớn nhất lịch sử hiện đại. Vậy mà ba đài truyền hình lớn nhất nước Mỹ — những đài vẫn tự nhận là người gác cổng thông tin cho công chúng — quyết định chỉ phát trực tuyến trên nền tảng số, không phát sóng trực tiếp trên dai truyền hình chính như thường lệ với các bài phát biểu tổng thống. Nói cách khác, khi tổng thống nói về chuyện nhẹ nhàng như thuế hay ngân sách, camera luôn sẵn sàng. Nhưng khi ông nói về chuyện an ninh bầu cử, đột nhiên camera lại bận việc khác.

Nội dung bài phát biểu, tóm gọn lại, khá đơn giản: tình báo Mỹ phát hiện Trung Quốc đã tiếp cận trái phép dữ liệu của hơn hai trăm hai mươi triệu cử tri, bao gồm tên, địa chỉ, số điện thoại, khuynh hướng đảng phái — đúng loại thông tin cần thiết để can thiệp vào một cuộc bầu cử một cách tinh vi. 

Ông cũng nói rằng thông tin này đã bị giữ kín khỏi ông và Quốc hội trong nhiều năm, và ông đang ra lệnh cho Bộ An ninh Nội địa thông báo cho từng tiểu bang, rà soát lại toàn bộ danh sách cử tri, loại bỏ những người không đủ tư cách. Đây đều là những hành động cụ thể, có thể kiểm chứng bằng văn bản, không phải những lời hứa suông.

Phản ứng từ phía đối lập đến nhanh đến mức người ta có cảm giác nó đã được soạn sẵn từ trước khi bài phát biểu kết thúc. Một thượng nghị sĩ gọi đó là "một cơn giận dỗi của tổng thống vì chính đảng của ông cũng không chịu thông qua dự luật bầu cử mà ông theo đuổi." 

Cách phản ứng này có một điểm khá thú vị: nó không hề động đến nội dung cụ thể của những tài liệu vừa được giải mật — không bàn về hai trăm hai mươi triệu hồ sơ cử tri, không bàn về việc cộng đồng tình báo có che giấu thông tin hay không — mà nhảy thẳng sang việc mô tả cảm xúc của người phát biểu. Đây là một kỹ thuật tranh luận khá quen thuộc: khi không muốn bàn về nội dung, người ta chuyển sang bình luận về tâm trạng.

Có một chi tiết mà giới phê bình thích nhắc đi nhắc lại: một báo cáo tình báo được giải mật năm 2021 từng kết luận rằng Trung Quốc, vào năm 2020, đã cân nhắc nhưng cuối cùng không can thiệp vào cuộc bầu cử vì lo ngại làm tổn hại quan hệ với Mỹ. Đây là một dữ kiện có thật, cần được đặt lên bàn cân một cách công bằng. Nhưng cũng cần nhớ rằng: kết luận tình báo không phải là một môn khoa học chính xác bất biến, nó là một đánh giá dựa trên thông tin có sẵn tại thời điểm đó — và nếu như tài liệu mới cho thấy thông tin tại thời điểm đó chưa đầy đủ, hoặc bị diễn giải khác đi bởi chính những người soạn ra báo cáo cũ, thì việc có một đánh giá mới, dựa trên dữ liệu mới, không phải là điều đáng bị chế giễu ngay từ đầu. Khoa học, kể cả khoa học tình báo, vẫn luôn được phép tự sửa mình khi có bằng chứng mới. Vấn đề chỉ nằm ở việc ai sẵn sàng xem xét bằng chứng đó một cách nghiêm túc, và ai chỉ muốn dùng báo cáo cũ như một tấm khiên để khỏi phải đọc tài liệu mới.

Kênh tin tức công cộng quốc gia, trong bài tường thuật của mình, cẩn thận chỉ ra rằng phần lớn tài liệu được công bố "bị bôi đen rất nhiều." Đây là một nhận xét công bằng và cũng là một câu hỏi chính đáng — tại sao tài liệu giải mật lại còn nhiều phần bị che? Nhưng cùng một logic đó, đáng lẽ nên được áp dụng đều đặn cho tất cả các đợt giải mật tài liệu trong suốt nhiều đời chính quyền trước, chứ không phải chỉ được nhắc tới đúng lúc tài liệu đó bất lợi cho một phía cụ thể. Bôi đen tài liệu mật vì lý do an ninh quốc gia là chuyện vẫn luôn xảy ra, ở mọi chính quyền, với mọi loại tài liệu nhạy cảm. Chỉ là nó ít khi được đưa lên làm tiêu đề chính, trừ khi có ai đó cần một lý do để giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của nội dung bên trong.

Một phần đáng chú ý khác của bài phát biểu là chuyện xảy ra ở Michigan, nơi cảnh sát tiểu bang từng đột kích một tổ chức vận động cử tri và phát hiện những dấu hiệu đáng ngờ đến mức phải báo cho FBI. Theo tài liệu được công bố, một số người thu thập phiếu đăng ký đã thừa nhận ký tên thay người khác, nộp đơn đăng ký giả. Đây là loại thông tin, nếu đúng sự thật, xứng đáng được điều tra công khai, minh bạch, bất kể nó có lợi cho phe nào. Một hệ thống bầu cử chỉ thực sự đáng tin khi mọi cáo buộc gian lận, dù đến từ đâu, dù nhắm vào ai, đều được điều tra đến cùng, thay vì được gắn nhãn "thuyết âm mưu" chỉ vì nó không phù hợp với câu chuyện mà ai đó muốn kể.

Đáng chú ý không kém là phản ứng của chính những đồng minh trong Quốc hội, những người vốn đang kiểm soát cả hai viện nhưng vẫn chưa thông qua được đạo luật về toàn vẹn bầu cử mà ông đề xuất — yêu cầu giấy tờ tùy thân có ảnh, chứng minh quốc tịch, hạn chế phiếu bầu qua thư trừ trường hợp đặc biệt. Đây đều là những yêu cầu mà đa số người dân, khi được khảo sát riêng lẻ từng điều khoản, thường ủng hộ với tỷ lệ khá cao — ai lại phản đối việc phải chứng minh mình đủ tư cách trước khi bỏ phiếu? Nhưng khi gộp chung thành một dự luật mang tên chính trị, nó lập tức bị một bộ phận phản đối không phải vì nội dung, mà vì cái tên gắn liền với nó.

Có một câu hỏi nằm ở giữa tất cả những tranh cãi này mà ít ai chịu dừng lại để trả lời một cách nghiêm túc: nếu một tổng thống công khai tuyên bố có bằng chứng tình báo về việc một cường quốc nước ngoài xâm nhập dữ liệu của hơn hai trăm triệu cử tri, phản ứng phù hợp của một nền báo chí tự do là gì — lờ đi vì không muốn khuếch đại thông điệp chính trị, hay điều tra thật kỹ để xác nhận hoặc bác bỏ nó bằng chính công cụ nghề nghiệp của mình? Việc chọn phương án đầu tiên, dù nhân danh sự "thận trọng," vô tình lại giống với đúng loại hành vi mà bài phát biểu đang tố cáo: giữ im lặng trước một thông tin có khả năng ảnh hưởng đến niềm tin của công chúng vào bầu cử.

Nước Mỹ vẫn sẽ tiếp tục tranh cãi về mức độ chính xác của từng con số, từng tài liệu, trong nhiều tháng tới. Đó là điều nên xảy ra trong một nền dân chủ khỏe mạnh — tranh luận, kiểm chứng, phản biện. Nhưng có một điều khó phủ nhận: một tổng thống chọn cách công khai toàn bộ thông tin, dù chưa hoàn hảo, dù còn nhiều phần bị bôi đen, vẫn đáng được lắng nghe nghiêm túc hơn là bị dán nhãn ngay từ phút đầu tiên, trước khi ai kịp đọc hết một trang tài liệu nào.

Bạn nghĩ, giữa việc công khai một thông tin gây tranh cãi để công chúng tự đánh giá, với việc giữ im lặng để "bảo vệ sự ổn định," đâu mới là cách hành xử phù hợp hơn với một nền dân chủ tự nhận là minh bạch?

-- Ryan Phan -