title

Văn hóa Nhật

Người Nhật không kết hôn, không sinh con, sống một mình, thậm chí chọn chết một mình trong căn nhà của mình, đôi khi đơn giản là một lựa chọn.

Không chồng, không con, sống một mình, chết một mình, nghe qua đúng là một bộ công thức hoàn hảo để đóng gói thành bi kịch. Nhưng bi kịch lớn hơn đôi khi là sống cả đời theo cây thước của người khác, chỉ để tới lúc nằm xuống được thiên hạ công nhận rằng mình từng hạnh phúc.

Không thể cầm cây thước gia đình Á Đông, đo một đời sống khác rồi đóng dấu bất hạnh lên trán người ta.

Báo chí và nhiều người phân tích thường lấy những căn nhà bẩn thỉu, những người nghèo bị bỏ quên, những thi thể được phát hiện trễ làm gương mặt đại diện cho toàn bộ người già độc thân ở Nhật. Nhìn như vậy là sai.

Nhưng tôi cũng sẽ sai nếu lấy nhóm cao tuổi giàu có, đủ tiền bước vào viện dưỡng lão cao cấp, rồi bảo người già Nhật ai cũng sống sung sướng.

Sự thật không nằm gọn trong một tấm ảnh gây sốc. Nó trải dài từ những người thật sự bị xã hội bỏ quên, cho tới những người đã chủ động thiết kế tuổi già theo đúng cách họ muốn.

Tôi từng có mặt tại một viện dưỡng lão ở vùng hẻo lánh của Nhật để chạy dự án. Chuyến đó tôi có hai tuần công tác tại Nhật trước chuyến bay tiếp theo.

Nơi ấy gọi là viện dưỡng lão, nhưng nhìn kỹ lại giống một khu chung cư dịch vụ dành cho người lớn tuổi hơn. Có ăn uống, thể thao, karaoke, du ngoạn, thủ công, câu lạc bộ và đủ nhóm sở thích. Ai thích gì thì tìm đúng nhóm đó mà chơi. Gần như một xã hội thu nhỏ, yên ổn, vui vẻ, chẳng có vẻ gì là nơi những con người đang ngồi chờ phần đời còn lại trôi qua.

Ở đó có một cặp vợ chồng đều đã hơn một trăm tuổi.

Hôm ấy, chúng tôi đứng gần quầy video call, một quầy liên lạc tổng hợp để con cái gọi cho những người đang sống trong viện. Hai cụ cứ chạy ra hỏi tôi rằng con của họ có gọi tới hay không. Bị hỏi hoài, tôi tưởng hai cụ nhầm tôi với người phụ trách, bèn đi tìm nhân viên để hỏi xem họ có bị lẫn không.

Rồi tôi đứng nghẹn ngay tại đó.

Hai vợ chồng có một người con duy nhất. Người con ấy cũng đã rất già, không vợ, không con và vừa mất cách đó không lâu. Trước khi mất, ông vẫn thường xuyên tới thăm cha mẹ. Thậm chí khi đã nằm trên giường bệnh, ông vẫn nhờ y tá gọi video về cho hai cụ.

Chỉ là hai cụ đã quên mất việc con mình qua đời, nên ngày nào cũng chờ cuộc gọi quen thuộc như bao nhiêu năm trước.

Câu chuyện ấy khác xa thứ bi kịch một chiều mà người ta thường đóng gói để câu nước mắt. Hai cụ không phải người không có con. Người con cũng không hề bất hiếu. Có những cuộc chia lìa không sinh ra từ sự lạnh nhạt, nó chỉ đơn giản là người trẻ hơn đã đi trước người già.

Con người rất thích tìm một kẻ có lỗi, vì một câu chuyện có người đáng trách bao giờ cũng dễ kể hơn một câu chuyện chỉ toàn sự bất lực.

Người ta cũng hay nói về lớp cao tuổi hiện nay ở Nhật như một thế hệ đang sống lay lắt bằng tiền nenkin, tức lương hưu. Nghe như thể họ đang đứng bên bờ vực, tháng nào cũng chờ một khoản tiền rót xuống để sống tiếp.

Nhưng muốn hiểu hoàn cảnh của họ, phải nhìn vào cả cuộc đời kinh tế, chứ không thể nhìn một khoản tiền hằng tháng rồi phán luôn số phận.

Nhiều người thuộc thế hệ ấy đã đi làm trọn thời kỳ Nhật Bản tăng trưởng, hưởng chế độ việc làm dài hạn, lương tăng theo thâm niên, tiền thôi việc, lương hưu doanh nghiệp, mua nhà khi giá còn hợp lý, sau đó giữ một lượng lớn tiền mặt và tiền gửi. Ngân hàng Trung ương Nhật cũng ghi nhận các hộ cao tuổi đang nắm nhiều tài sản hơn hộ trẻ, đặc biệt tập trung vào tiền mặt và tiền gửi.

Với một bộ phận trong nhóm này, nenkin chỉ là dòng tiền nền, không phải cái phao cứu mạng. Họ nhận vì đã đóng trong nhiều năm, không có nghĩa họ phải sống hoàn toàn nhờ vào nó.

Có nhà, vài chục triệu yên tích lũy, bảo hiểm, tài sản đầu tư, không phải nuôi con, cũng không đặt nặng chuyện để lại thừa kế, họ hoàn toàn có thể mua dịch vụ chăm sóc, viện dưỡng lão, dọn nhà, mai táng và xử lý di sản.

Không có con để chăm chưa chắc là hết đường. Có tiền, có hệ thống dịch vụ và có quyền tự quyết, nhiều khi còn chủ động hơn việc sinh một người con rồi âm thầm đặt toàn bộ tuổi già lên vai họ, trong khi người đó chưa từng ký vào bản cam kết ấy.

Tình thân là tình thân. Biến nó thành một khoản bảo hiểm tuổi già là chuyện khác.

Cho nên hình ảnh người Nhật sáu mươi, bảy mươi tuổi nghe K pop, theo thần tượng, đi concert, học nhảy hay nhuộm tóc hồng, xanh, đỏ không phải nghịch cảnh để làm nội dung cụ bà hồi xuân. Ở Nhật, chuyện đó khá bình thường.

Tokyo đã có những lớp K pop nhắm thẳng vào người năm mươi, sáu mươi tuổi, từ lớp nhập môn cho tới học trọn một bài. Người tham gia coi đó là nơi vận động, gặp bạn bè và có lý do để bước ra khỏi nhà. Nhật cũng có hiệp hội dạy nhảy riêng cho người từ sáu mươi tuổi, trong đó K pop chỉ là một nội dung bình thường.

Nhật bước vào xã hội già hóa sớm hơn nhiều nơi khác, nên họ cũng có thêm thời gian để hình thành một văn hóa tuổi già khác.

Người lớn tuổi có thể mặc đồ trẻ trung, nhuộm tóc hồng, đi xem thần tượng, sống trong viện dưỡng lão có câu lạc bộ và bạn bè, trong khi con cháu bận sống cuộc đời của mình. Cứ bê nguyên hình ảnh người già Việt Nam ngồi chờ con cháu về ăn cơm rồi áp lên Nhật thì chắc chắn sẽ nhìn lệch, vì hai xã hội vốn không đi qua cùng một con đường.

Không chồng, không con, sống một mình, chết một mình. Bốn dữ kiện ấy khi đặt cạnh nhau rất dễ biến thành một câu chuyện bi thảm.

Nhưng đôi khi đó chỉ là cách người ta chủ động thiết kế đời mình. Không lập gia đình vì không muốn, không sinh con vì không cần, sống riêng vì thích tự do, chọn dịch vụ chuyên nghiệp thay vì biến tình thân thành nghĩa vụ chăm sóc.

Không có người thân đứng cạnh không đồng nghĩa với không có nguồn lực, không được chăm sóc hay sống bất hạnh. Ngược lại, có đủ vợ chồng, con cháu cũng không bảo đảm những năm cuối đời sẽ có người ngồi bên cạnh.

Sống một mình không đồng nghĩa với cô độc. Chết tại nhà một mình không tự động có nghĩa là bị con cái bỏ rơi. Có con cũng không bảo đảm lúc chết sẽ có con đứng bên cạnh.

Việc một người được phát hiện trễ là vấn đề của kết nối xã hội, quản lý cư trú và hệ thống chăm sóc. Không thể cứ nhìn vào đó rồi kết luận đạo đức gia đình đã suy đồi.

Điều đáng sợ không phải một người chọn sống một mình, sợ là cả xã hội nhất quyết gọi lựa chọn của họ là bất hạnh, chỉ vì họ đã không sống giống mình.

Lu Minh Tri