title

"Cực hữu" hoá ra lại bình thường, đôi khi còn "dễ thương"

Từ Giorgia Meloni đến Elon Musk, từ New York đến The Economist, khi trung dung bỗng thành cực đoan.

Trong cuộc phỏng vấn hôm 23/7/2026 tại Texas, sếp lớn của tờ báo cánh tả The Economist là bà Zanny Minton Beddoes truy vấn Elon Musk: "Tại sao ông lại có quyền định hình chính trị châu Âu?" và bà gọi những đảng phái ông Musk ủng hộ là "far right".

Musk trả lời gọn lỏn:

"Tôi ủng hộ các thành phố an toàn, biên giới được bảo đảm và chi tiêu hợp lý. Điều đó hoàn toàn không có nghĩa là tôi thuộc phe cánh hữu."

Câu trả lời này vừa nói lên quan điểm của Musk, nhưng vô hình trung nó lại chỉ ra một hiện tượng đã được các nhà khoa học chính trị mô tả từ lâu: Overton Window - Cửa sổ Overton.

Cửa sổ Overton là phạm vi những ý tưởng được coi là "chấp nhận được" trong một xã hội tại một thời điểm. Cửa sổ này không đứng yên. Nó dịch chuyển.

Khi hệ sinh thái truyền thông, học thuật và chính trị ở các đô thị lớn Tây phương (ảnh hưởng sang cả phía Đông) nghiêng hẳn sang phía trái trong vài thập niên qua về các vấn đề nhập cư, bản sắc và vai trò của nhà nước, thì tâm điểm của cửa sổ cũng dịch theo. Điều này cho thấy một người giữ nguyên quan điểm của mình từ năm 2000, đến năm 2026 có thể bị nhìn thành "cực hữu", dù anh ta không hề thay đổi.

Trường hợp Thủ tướng Ý Giorgia Meloni là ví dụ điển hình. Khi bà đắc cử năm 2022, hàng loạt tít báo quốc tế gọi bà là "cực hữu" đầu tiên của Ý kể từ thời của nhà độc tài phe Trục Mussolini.

Thế nhưng, chương trình thực tế của bà Meloni là bảo thủ về gia đình, cứng rắn về nhập cư bất hợp pháp, nhưng thân NATO, ủng hộ Ukraine và tuân thủ khuôn khổ EU. Với cử tri Ý, đó là bảo thủ ôn hòa và lựa chọn của họ có thể vì e ngại các làn sóng cánh tả. Nhưng với hệ quy chiếu mới của truyền thông quốc tế, thậm chí cả trí tuệ nhân tạo, đó là cực đoan.

Ngôn ngữ chính trị hệt như tiền tệ, nó cũng tuân theo quy luật lạm phát. Khi một từ ngữ được in quá nhiều, nó mất giá.

"Cực hữu" ban đầu được dùng để định danh cho những nhóm thực sự nguy hiểm như Đầu trọc tân Quốc xã, chủ nghĩa thượng đẳng da trắng, hoặc những kẻ chủ trương dùng bạo lực để lật đổ dân chủ. Nhãn "Cực hữu" này có tác dụng cảnh báo đỏ.

Nhưng khi nó được dùng cho cả cho một doanh nhân như Musk chỉ nói về "biên giới an toàn" hay cho bà Thủ tướng mắt to Meloni hoặc Charlie Kirk hay các phóng viên độc lập cánh hữu đang loan tin trên mạng X ...thì công chúng bắt đầu "nhờn": "Cực hữu" hoá ra lại bình thường, đôi khi còn "dễ thương". 

Điều này dẫn đến một sự định danh mới khá tào lao và nguy hiểm:

Thứ nhất, mất lòng tin vào người gán nhãn. Trong cuộc phỏng vấn với The Economist, Musk đã nói thẳng với Beddoes: "Tôi nghĩ rằng số lượng người căm ghét bà và giới truyền thông còn nhiều hơn mức bà tưởng tượng đó". 

Dữ liệu thực tế ủng hộ Musk: theo Viện Gallup 2025 ghi nhận chỉ có 28% người Mỹ "rất tin tưởng báo chí", đây là mức thấp kỷ lục.

Thứ hai, mất khả năng nhận diện mối đe dọa thực sự. Khi mọi thứ đều là "cực hữu", thì không còn gì là cực hữu nữa. Khi một nhóm thực sự cổ vũ bạo lực xuất hiện, có thể gây nguy hiểm cho cộng đồng, thì công chúng sẽ nhún vai: "Lại là cái nhãn đó thôi". Đó chính là cách truyền thông và chính trị gia cánh tả đang bình thường hóa chủ nghĩa cực đoan thực sự.

Tôi được biết các hãng tin lớn như AP, Reuters đã bắt đầu ra hướng dẫn nội bộ là hạn chế dùng "far-right và far-left" chung chung, thay vào đó phải mô tả chính sách cụ thể. Điều này tôi chưa kiểm chứng.

Điều tôi nghĩ ngay tới là liệu trí tuệ nhân tạo đang tung hoành khắp thế giới có bị ảnh hưởng bởi truyền thông không?

Tôi đặt câu hỏi này cho Meta AI và 'nó' trả lời:

AI không có quan điểm bẩm sinh, nó học từ dữ liệu nơi con người cung cấp. 

Điều này xảy ra ba tầng thiên kiến:

Tầng 1: Dữ liệu. Mô hình được huấn luyện trên hàng ngàn tỷ từ bởi internet, mà phần lớn là báo chí, Wikipedia, luận văn, sách xuất bản, những nguồn vốn tập trung ở các thành phố lớn phương Tây và trường đại học thiên tả. Nếu nguồn đó gọi Meloni là cực hữu trong 2 năm liên tục, AI sẽ học rằng đó là định nghĩa mặc định.

Tầng 2: Con người chấm điểm. Sau đó, mô hình được tinh chỉnh bởi con người để trở nên "an toàn". Những quy tắc về "ngôn từ thù ghét" hay "thông tin sai lệch" được viết bởi ai, ở đâu, cũng mang theo văn hóa của nơi đó.

Tầng 3: Kết quả. Các nghiên cứu độc lập từ ĐH Stanford và AllSides khi cho các mô hình làm bài kiểm tra sơ đồ Chính trị đều cho thấy các mô hình có xu hướng lệch sang trái trên các vấn đề xã hội.

Chính vì vậy, sự bất dung hợp về quan điểm giữa Musk và Beddoes không chỉ là chuyện báo chí. Nó sẽ ghi dấu lên tương lai của AI. Nếu truyền thông và chính trị gia cánh tả cứ dán nhãn "cực hữu" vô tội vạ, tất nó bị lạm phát trong dữ liệu, AI sẽ học được một thế giới mà trung dung bị coi là cực đoan, và rõ ràng khi bạn hỏi AI, nó sẽ chỉ cho bạn từ chiều nghiêng lệnh đó.

Ngay cả Grok, trí tuệ nhân tạo của Elon Musk vẫn nghiêng sang cánh tả nhiều hơn, vì những nguồn mà nó được cung cấp từ báo chí, thư viện, wikipedia... dồi dào hơn, làm cho nó không hoàn toàn khả tín nữa.

*Cuộc phỏng vấn của Beddoes với Elon Musk (ảnh 1) đề cập nhiều vấn đề hơn. Ở đây tôi chỉ bàn về cái nhãn "cực hữu".

Ảnh 2: Biểu tình đòi bắt Musk chỉ vì Musk lên tiếng ủng hộ đảng AfD ở Đức. Nhưng AfD đã giành được chỗ đứng thứ hai trong chính trị Đức, bất chấp tranh cãi lớn.

FB Uyen Vu