title

Tôi và AI

Tôi bắt đầu để ý đến AI không phải bằng một bài báo khoa học hay một buổi hội thảo hoành tráng. Mọi thứ đến rất tình cờ. Một tối, tôi cần viết bản tóm tắt công việc, nhưng đầu óc rối tung. Người bạn ngồi cạnh bảo: “Thử hỏi AI xem, biết đâu giúp được.” Tôi bán tín bán nghi, nhưng rồi vẫn gõ vài dòng vào một công cụ lạ lẫm. Kết quả trả về gọn gàng, súc tích và khá logic. Đó là lần đầu tôi cảm thấy AI giống như một người bạn biết trò chuyện, chứ không chỉ là một cỗ máy lạnh lùng.

Nhưng rốt cuộc AI là gì? Nói cho đơn giản, AI là hệ thống học từ dữ liệu và đưa ra phản hồi gần giống cách con người suy nghĩ. Nó giống một cái gương lớn: bạn đưa vào thông tin, nó phản chiếu lại theo cách đã được huấn luyện. Có lúc rất thông minh, có lúc hơi vô duyên, nhưng vẫn đủ thú vị để người ta muốn thử tiếp.

Tôi phải thừa nhận, AI giúp tôi tiết kiệm thời gian đáng kể. Viết báo cáo nhanh hơn, soạn email dễ hơn, tìm thông tin cũng gọn gàng hơn. Một người quen của tôi làm thiết kế còn dùng AI để thử nhiều phong cách chỉ trong vài phút. Bạn tôi dạy học thì dùng AI để tạo bài tập phù hợp cho từng học sinh. Những việc trước đây tốn cả buổi giờ chỉ cần vài phút.

Nhưng mặt khác, không phải lúc nào AI cũng thân thiện. Có lần tôi hỏi cách sửa máy in, nó trả lời dài như sớ, toàn thứ không liên quan. Bạn tôi thì bị AI vẽ cho bức tranh… sáu ngón tay. Một số người còn lo nó lấy mất việc hoặc tạo ra nội dung giả rất khó phân biệt.

Tiện thì tiện thật, nhưng nếu quá tin, AI cũng có thể khiến mình gặp rắc rối.

Kinh tế là nơi thay đổi rõ nhất. Công ty tuyển ít người hơn cho những việc lặp lại. Doanh nghiệp nhỏ có thể làm nội dung quảng cáo nhanh hơn trước. Người làm văn phòng phải học cách kết hợp AI vào công việc thay vì né tránh.

Trong nghệ thuật, AI tạo ra một thế giới vừa mở rộng vừa không ổn định chắc chắn. Người không biết đàn vẫn tạo được đoạn nhạc hoàn chỉnh. Người không biết vẽ vẫn dựng được tranh. Điều này khiến nhạc sĩ, hoạ sĩ lo ngại. Một người bạn nhạc sĩ nói với tôi: “AI tạo nhạc nhanh thật, nhưng nó không có tuổi thơ, không có những buổi tối nằm nghe gió thổi, cũng chẳng có nỗi buồn để kể.” Tôi nghe vậy thì hiểu vì sao người nghệ sĩ vẫn giữ vai trò không thể thay thế.

Văn sĩ dùng AI để lên dàn ý nhưng câu chữ cuối cùng vẫn phải chỉnh rất nhiều. Ca sĩ dùng AI để luyện giọng, tạo nhạc nền, nhưng họ cũng sợ giọng mình bị sao chép. Ảnh hưởng thì sâu, nhưng không hoàn toàn xấu. Vấn đề là nghệ sĩ phải biết giữ phần con người trong tác phẩm.

Có những người thích và dị ứng với AI và vì sao? Người thích AI thường tò mò, thích khám phá. Họ thấy AI như một trợ lý giỏi việc, luôn sẵn sàng. Người dị ứng thì có lý do khác: từng bị trả lời sai quá nhiều, sợ mất việc, không quen công nghệ, hoặc đơn giản thấy nó làm mất chất sáng tạo của con người.

Vậy làm thế nào để thích nghi với AI? Tôi rút ra vài điều:

- Xem AI là công cụ, không phải triết gia.

- Kiểm tra lại mọi nội dung quan trọng.

- Phát triển kỹ năng con người: tư duy, cảm xúc, tính sáng tạo.

- Cởi mở thay vì phản kháng.

Tôi xin kể vài chuyện vui về người dùng và AI.

Một đồng nghiệp từng nhờ AI viết email xin nghỉ vì đau bụng. AI soạn rất trang trọng, nghe như thư gửi bộ trưởng. Sếp đọc xong nhắn lại: “Khỏi nghiêm túc vậy, đi khám đi.”

Bạn tôi hỏi AI cách tìm lại động lực học tiếng Anh. AI khuyên đủ thứ. Bạn tôi đáp: “Cảm ơn, nhưng tôi vẫn lười.” AI trả lời: “Lười cũng là trạng thái bình thường.” Chúng tôi cười suốt buổi vì câu trả lời quá… dễ thương.

Có người còn dùng AI để tán tỉnh. Anh kia nhờ AI viết tin nhắn làm quen. Tin nhắn quá trau chuốt nên cô gái tưởng anh là nhà văn. Được vài hôm anh nói chuyện bằng giọng thật, lộ tông… kém lãng mạn. Cô hỏi thẳng: “Anh dùng AI phải không?” Kết quả thì ai cũng đoán được.

Gần đây, lần đầu tôi thử sáng tác nhạc với AI, tôi gõ mô tả: “Viết giúp tôi một giai điệu buồn nhẹ, kiểu đang đi bộ dưới trời mưa nhưng vẫn hy vọng.” AI tạo ra một đoạn nghe cũng ổn. Tôi bật cho bạn bè nghe và lập tức chia hai phe. Phe khen thì rất nhiệt tình:

- Hay phết. Mày mà viết chắc mất cả tối.

Nghe cũng vui. Ít ra tôi có bản nháp để bắt đầu.

Phe chê thì cũng thẳng thừng:

- Nghe giống nhạc game cũ.

- Thiếu hồn.

Có người còn nói:

- AI không biết mày buồn kiểu gì.

Tôi đùa:

- Ờ, nó đâu có chứng kiến cảnh tao bị kẹt xe dưới mưa.

Lý do khen chê cũng khá rõ. Người thích thì thấy AI như chiếc máy thử ý tưởng nhanh. Không hợp thì bỏ, hợp thì phát triển tiếp. Người chê thì bảo nhạc AI quá sạch sẽ, thiếu cái “sai” tự nhiên của cảm xúc con người.

Có lần tôi đưa lời nhạc mình viết vào để AI gợi ý cách phổ. Nó trả về phiên bản vuốt cao như nhạc kịch. Tôi nghe mà cười muốn té ghế. Bạn tôi bảo:

- AI hiểu câu “lòng anh sáng” hơi… mạnh.

Một lần khác, tôi nhờ AI làm đoạn điệp khúc mạnh hơn. Nó làm nhạc nhảy tưng tưng như aerobic. Bạn tôi nghe xong phán:

- AI đang nhắc mày tập thể dục đó.

Dù đôi khi khó dùng, AI lại giúp tôi bật ra những hướng mới. Nhiều lúc một đoạn gợi ý kỳ cục lại khiến tôi nghĩ ra thứ hợp hơn. Kiểu nó ném một cái sai khiến tôi tìm được cái đúng.

Càng dùng AI, tôi càng thấy nó là phần tất yếu của thời đại. Không hoàn hảo, đôi khi gây rối, đôi khi buồn cười, nhưng cũng đầy tiềm năng. Quan trọng nhất là mình hiểu giới hạn của nó và hiểu giới hạn của chính mình.

AI sẽ không thay thế nghệ sĩ. Nó chỉ thay đổi cách nghệ sĩ sáng tác. Còn ký ức, cảm xúc, sự tinh tế, những thứ làm nên con người, AI vẫn chưa chạm tới.

Thêm một chút nữa. Tôi nghĩ tương lai sẽ có nhiều câu chuyện “người và AI” còn kỳ quặc hơn. Trẻ con sẽ học bằng AI như trò chuyện với một người thầy hiền. Người lớn tuổi dùng AI để nhớ uống thuốc. Nghệ sĩ xem AI như công cụ thử nghiệm. Và chúng ta thì tiếp tục vừa than phiền vừa bật cười khi nó hiểu sai ý mình.

Có lẽ rồi ai cũng quen với việc có một “người bạn vô hình” trong túi áo. Không phải để thay mình sống, mà để giúp cuộc sống dễ hơn một chút.

Phước An Thy