title

Phiếm

Mùa thu có một thói quen khá kỳ lạ. Nó khiến người ta dễ mềm lòng trước những gì đã cũ, nhưng cũng đủ lạnh lùng để nhắc nhở rằng chẳng có điều gì trên cõi đời này được quyền tồn tại mãi chỉ vì nó từng huy hoàng. Có những chiếc lá phải lìa cành để một mùa xanh khác bắt đầu. Có những bức tường phải được tháo xuống để nhường chỗ cho một công trình xứng đáng hơn. Và cũng có những con người, sau khi đi qua những hành lang quyền lực, mới chợt nhận ra rằng thứ khó xây dựng nhất trên đời không phải một tòa lâu đài, mà là một di sản đủ sức đứng vững trước sự bào mòn của thời gian.

Tôi vốn có một niềm say mê khá đặc biệt với những công trình kiến trúc cổ. Không hẳn vì sự lộng lẫy của những chùm đèn pha lê, những cầu thang bằng đá cẩm thạch hay những hàng cột vươn cao đầy kiêu hãnh, mà bởi tôi luôn nghĩ, đằng sau mỗi công trình đẹp là một giấc mơ từng được ai đó can đảm đặt xuống mặt đất bằng gạch đá, bằng tài năng và đôi khi bằng cả những tham vọng rất con người. Những tòa nhà, suy cho cùng, cũng có số phận như chúng ta. Có nơi sinh ra để được ngưỡng mộ, có nơi tồn tại chỉ để người đời đi ngang, và có những công trình, dù chủ nhân đã khuất bóng từ lâu, vẫn ung dung đứng đó như một lời tuyên bố rằng cái đẹp chân chính không bao giờ cần đến nhiệm kỳ.

Là người được sanh ra và lớn lên ở Sài Gòn ...Tôi luôn nhớ đến Dinh Độc Lập ngày xưa, một công trình mà mỗi lần nhìn lại, trong lòng tôi vẫn dâng lên một niềm cảm phục và tự hào khó diễn tả.... và ít ai còn hình dung được rằng trước khi những đường nét thanh thoát của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ hiện diện trên đại lộ Thống Nhất, nơi ấy từng là Dinh Norodom, một dinh thự mang dáng dấp quyền uy của nước Pháp thuộc địa, được khởi công từ năm 1868. Gần một thế kỷ đứng giữa những biến thiên của lịch sử, công trình ấy cuối cùng cũng không thoát khỏi định mệnh khi bị hư hại nặng trong biến cố năm 1962. Và rồi, từ những đổ vỡ ấy, một quyết định táo bạo đã được đưa ra: không chắp vá quá khứ, mà kiến tạo một diện mạo mới cho tương lai. Người được trao cây bút vẽ nên diện mạo ấy là Ngô Viết Thụ, vị kiến trúc sư Việt Nam từng đoạt Giải thưởng La Mã danh giá. Ông đã không mang nguyên một cung điện Versailles về đặt giữa Sài Gòn, cũng chẳng để những đường nét hiện đại phương Tây nuốt chửng tâm hồn Á Đông. Ông chọn một con đường tinh tế hơn: để hai nền văn hóa gặp nhau trong sự hài hòa, nơi những bức rèm hoa đá biết đón nắng, những hành lang biết giữ gió, và những khoảng không gian rộng mở vẫn thấp thoáng triết lý phương Đông về sự cân bằng, nhân hòa và chính đại quang minh. Đến năm 1966, Dinh Độc Lập hoàn thành. Một công trình không chỉ được dựng lên bằng bê tông cốt thép, mà bằng lòng tự tôn của một thời đại muốn tự mình định nghĩa lấy diện mạo quốc gia. Tôi thường nghĩ, nếu ngày ấy người ta chỉ biết tiếc nuối những bức tường cũ, sợ hãi những lời dị nghị, hay bằng lòng với vài lớp sơn phủ lên những vết nứt của quá khứ, thì liệu hôm nay Sài Gòn có được một di sản kiến trúc đặc biệt đến thế hay không? Đôi khi, muốn giữ lại điều gì cho lịch sử, người ta phải đủ can đảm để không giữ lại tất cả những gì thuộc về quá khứ.

Và có lẽ cũng từ suy nghĩ ấy, tôi nhìn những đổi thay đang diễn ra tại Washington D.C. dưới thời Tổng thống Donald Trump bằng một cảm xúc khá khác với những tiếng ồn ào trên truyền thông. Tôi không biết có bao nhiêu người thực sự quan tâm đến kiến trúc khi họ tranh cãi về việc tu sửa Tòa Bạch Ốc, hay phần đông chỉ đang nhìn những bức tường qua màu sắc của lá phiếu mình đã chọn. Bởi trong chính trị, đôi khi một chùm đèn pha lê cũng có thể trở thành vấn đề ý thức hệ, nếu người treo nó mang một cái tên mà thiên hạ không ưa. Donald Trump xuất thân từ thế giới của những tòa cao ốc, những khách sạn xa hoa, những đại sảnh rực rỡ ánh đèn và những công trình mà ông luôn muốn người ta phải ngước nhìn. Cái gu thẩm mỹ ấy có thể khiến người này say mê, người kia nhăn mặt, nhưng nó là một phần rất rõ trong con người ông: sự ưa chuộng vẻ huy hoàng, tính biểu tượng và những dấu ấn hữu hình. Khi bước vào Tòa Bạch Ốc, ông mang theo cả cách nhìn ấy. Với Trump, nơi này không đơn thuần là một dinh thự để cư ngụ trong vài năm ngắn ngủi, mà là bộ mặt của một siêu cường, nơi những vị quốc vương, tổng thống và nguyên thủ thế giới được đón tiếp trong một không gian phải đủ trang trọng để nói lên vị thế của nước Mỹ, ngay cả trước khi những lời chào ngoại giao đầu tiên được cất lên.

Từ ý tưởng ấy, dự án State Ballroom ra đời, một đại lễ đường quy mô lớn được dự kiến xây dựng tại khu Cánh Đông của Tòa Bạch Ốc, thay cho những không gian tiếp tân vốn nhiều lần phải sử dụng lều tạm để phục vụ các quốc yến đông khách. Rồi Vườn Hồng lịch sử được thay đổi diện mạo với khoảng sân lát đá sáng màu, những bức tượng các nhân vật lập quốc được đưa vào không gian cảnh quan, những chi tiết trang trí cổ điển được bổ sung trong các căn phòng nghi lễ. Bên ngoài khuôn viên Tòa Bạch Ốc, dấu ấn kiến thiết ấy còn vươn đến hồ Lincoln Memorial Reflecting Pool, nơi mặt nước trải dài giữa Đài tưởng niệm Washington và Đài tưởng niệm Lincoln được cải tạo với lớp phủ xanh mới, dù cũng làm dấy lên những tranh luận về việc bảo tồn vẻ nguyên bản.

Xa hơn nữa là những kế hoạch chỉnh trang các sân golf công cộng tại Washington, đặc biệt là East Potomac Golf Course, cùng ý tưởng dựng một khải hoàn môn và khu vườn tôn vinh những nhân vật có đóng góp cho lịch sử Hoa Kỳ. Có công trình đã thành hình, có dự án vẫn còn nằm trên bản vẽ hoặc đang vướng những tranh chấp pháp lý. Nhưng đặt chúng cạnh nhau, người ta có thể nhận ra một tham vọng khá nhất quán: TT Trump muốn để lại dấu ấn của mình không chỉ trong những văn kiện chính trị, mà cả trên diện mạo hữu hình của thủ đô nước Mỹ. Tôi không cho rằng mọi thay đổi ấy đều mặc nhiên hoàn hảo. Một công trình muốn trở thành di sản phải vượt qua nhiều thử thách hơn sự hào nhoáng ban đầu. Nhưng tôi vẫn trân trọng cái tư duy nhìn xa hơn chiếc ghế mình đang ngồi. Bởi quyền lực, suy cho cùng, cũng giống như một căn phòng khách sạn sang trọng. Người ta có thể bước vào với tất cả sự kiêu hãnh, nhưng đến ngày trả phòng, chẳng ai được mang theo những bức tường. Điều đáng nói là trước khi rời đi, người ta đã làm gì để nơi ấy trở nên xứng đáng hơn với những người đến sau.

Ấy vậy mà giữa những tranh luận về thẩm mỹ, tôi lại bắt gặp một lời châm biếm của cựu Tổng thống Barack Obama trong một cuộc vận động tại Ohio. Ông ví phong cách trang trí của Trump tại Tòa Bạch Ốc với hình ảnh "Saddam Hussein mở một nhà hàng Cheesecake Factory". Tôi đọc đến đó, nhấp một ngụm cà phê và bật cười muốn té ghế ..... lol Quả là một lối ví von khá đắt theo kiểu sân khấu chính trị Mỹ, đủ cay để khán giả bật cười và đủ ngắn để truyền thông tha hồ khai thác. Chỉ tiếc rằng sự dí dỏm đôi khi cũng là một thứ trang sức khá nguy hiểm. Đeo đúng chỗ, nó khiến người ta duyên dáng; đeo quá nhiều, nó dễ khiến người ta quên mất chiếc gương đang ở ngay trước mặt. Bởi tại Chicago, ông Obama cũng có một công trình mang dấu ấn của riêng mình: Obama Presidential Center, một tổ hợp kiến trúc trị giá hàng trăm triệu đô-la, nổi bật với khối tháp đá xám đồ sộ, những mảng tường gần như khép kín và những đường nét góc cạnh đầy vẻ nghiêm nghị. Người yêu kiến trúc hiện đại có thể nhìn thấy ở đó sự táo bạo và triết lý tối giản. Nhưng thú thật, với tôi, công trình ấy gợi nhiều liên tưởng đến một pháo đài lạnh lẽo hơn là một nơi lưu giữ những ký ức đẹp. Thậm chí Bộ trưởng Bộ Tài Chính Scott Bessent còn hài hước gọi nó là lăng mộ Darth Vader. Tôi không biết ông Obama có thấy thú vị trước cách ví von ấy hay không, nhưng cuộc đời quả có những sự trùng hợp khá tinh quái: người ta có thể rất rộng lượng với những khối bê tông xám xịt của chính mình, nhưng lại trở nên khắt khe lạ thường trước những chùm đèn pha lê của người khác. Có lẽ cái đẹp không đáng trách. Điều đáng suy ngẫm là khi con người bắt đầu nhầm lẫn sở thích cá nhân với tiêu chuẩn của sự cao quý. Một tòa nhà không trở nên thanh lịch chỉ vì chủ nhân của nó nói năng nhẹ nhàng, cũng như một đại sảnh không bỗng nhiên trở thành thô tục chỉ vì người xây dựng nó có cá tính ồn ào. Đá vẫn là đá, vàng vẫn là vàng, và ánh sáng, may thay, chưa bao giờ phải trình thẻ đảng viên trước khi bước qua một khung cửa.

Tôi vẫn tin rằng di sản không phải thứ có thể mua được bằng tiền bạc, càng không thể xây dựng chỉ bằng tham vọng. Những bạo chúa trong lịch sử cũng từng sở hữu những cung điện nguy nga, nhưng không phải cung điện nào cũng được hậu thế cúi đầu ngưỡng mộ. Một công trình chỉ thực sự trở thành di sản khi nó vượt qua được cái tôi của người tạo dựng để thuộc về ký ức chung của một dân tộc. Donald Trump rồi sẽ rời Tòa Bạch Ốc. Barack Obama cũng đã bước ra khỏi những hành lang quyền lực từ lâu. Những tràng pháo tay, những tiếng cười chế nhạo và cả những cuộc tranh cãi hôm nay rồi sẽ lắng xuống như bụi trên những bậc thềm cũ. Nhưng những công trình họ để lại, nếu đủ giá trị, vẫn sẽ đứng đó, âm thầm kể câu chuyện của một thời đại. Và tôi lại nhớ về Dinh Độc Lập ở Sài Gòn, về những hàng cây xanh trên đại lộ Thống Nhất, về những nét vẽ tài hoa của Ngô Viết Thụ đã đi qua hơn nửa thế kỷ thăng trầm mà vẫn giữ được vẻ điềm nhiên của mình. Một chính quyền có thể đi vào lịch sử bằng những quyết định chính trị, nhưng một công trình đẹp có thể bước ra khỏi chính trị để trở thành tài sản tinh thần của cả một dân tộc. Đó là lúc kiến trúc thôi phục vụ quyền lực để bắt đầu thuộc về văn hóa.

Chiều thu rồi cũng sẽ tắt nắng. Những chiếc lá cuối mùa sẽ rơi xuống các bậc thềm nhường chổ cho cái lạnh sang mùa , bất kể nơi ấy là một dinh thự ở Sài Gòn, một đại sảnh tại Washington hay một khối kiến trúc bê tông xám trầm ở Chicago ... Và khi những tiếng ồn ào của hôm nay đã chìm vào quên lãng, lịch sử sẽ tự mình phân định đâu là vẻ đẹp trường tồn, đâu chỉ là sự phù hoa nhất thời. Bởi sau cùng, một câu châm biếm có thể khiến cả hội trường đứng dậy vỗ tay, nhưng một di sản xứng đáng mới có thể khiến hậu thế dừng chân, ngẩng đầu và lặng người chiêm ngưỡng. Tiếng cười thuộc về khoảnh khắc. Còn sự kính trọng, phải để thời gian tự nó quyết định.

Vđh