title

HERCULES VÀ NESSUS – CÁI CHẾT ĐÃ ĐƯỢC GIEO TỪ MỘT CHIẾN THẮNG

Dưới mái vòm Loggia dei Lanzi, ngay bên Piazza della Signoria ở Florence, Hercules đang ghì nhân mã Nessus xuống đất. Một tay ông khóa chặt đối thủ, tay kia giơ cao chiếc chùy chuẩn bị tung đòn cuối cùng. Nessus quằn người, phần thân ngựa gần như khuỵu xuống. Đây là Ercole e il centauro Nesso – Hercules và nhân mã Nessus, tác phẩm bằng đá cẩm thạch của Giambologna, hoàn thành vào cuối thế kỷ XVI, thường được ghi niên đại khoảng năm 1599.

Giambologna, tên thật Jean de Boulogne, sinh tại Flanders nhưng dành phần lớn sự nghiệp ở Florence. Ông đặc biệt giỏi tạo chuyển động trong điêu khắc. Ở bức tượng này, cơ thể Hercules và Nessus xoắn vào nhau thành một khối căng thẳng: vai, cánh tay, lưng, chân người và chân ngựa đều hướng theo những đường khác nhau. Vì vậy tác phẩm không có một góc nhìn duy nhất. Đi vòng quanh nó, người xem lần lượt thấy sức nặng của Hercules, sự chống cự của Nessus rồi thế mất thăng bằng của nhân mã.

Câu chuyện được lấy từ thần thoại Hy Lạp. Hercules cùng vợ là Deianira phải vượt sông Evenus. Nessus làm công việc đưa khách qua sông và nhận chở Deianira sang bờ bên kia. Nhưng giữa đường, nhân mã tìm cách cưỡng đoạt nàng. Hercules nghe tiếng kêu cứu, giương cung bắn Nessus bằng một mũi tên đã được tẩm nọc độc của Hydra xứ Lerna.

Nessus biết vết thương sẽ giết mình. Trước khi chết, hắn nói với Deianira rằng máu của mình có khả năng giữ tình yêu của Hercules. Deianira tin lời và giữ lại số máu ấy. Nàng không biết máu Nessus đã bị nhiễm chất độc từ chính mũi tên Hercules vừa bắn.

Nhiều năm trôi qua. Khi Deianira lo rằng Hercules đã đem lòng yêu một người phụ nữ khác, nàng nhớ đến lời Nessus. Nàng tẩm máu nhân mã vào một chiếc áo rồi gửi cho chồng, nghĩ rằng đó là thứ có thể kéo tình yêu của Hercules trở lại. Khi Hercules mặc áo, chất độc bắt đầu tác động. Tấm vải bám vào cơ thể; càng cố kéo nó ra, da thịt càng bị tổn thương. Cơn đau trở nên dữ dội đến mức Hercules yêu cầu dựng giàn hỏa thiêu trên núi Oeta. Theo thần thoại, phần phàm nhân của ông chết trong ngọn lửa, còn Hercules được đưa lên Olympus.

Vì vậy, cảnh Giambologna chọn để tạc rất đắt giá. Hercules trông như người đã thắng: Nessus nằm dưới chân, chiếc chùy đã được giơ lên. Nhưng hậu quả của trận đánh ấy vẫn chưa kết thúc. Mũi tên Hercules dùng để giết Nessus khiến máu nhân mã nhiễm độc; chính thứ máu đó sau này quay trở lại giết ông. Nessus thua trong cuộc đấu bằng sức mạnh nhưng vẫn thực hiện được cuộc trả thù sau khi chết.

Bức tượng từng được đặt ở một số vị trí khác nhau tại Florence trước khi chuyển đến Loggia dei Lanzi vào thế kỷ XIX. Ngày nay, nó đứng giữa một nhóm tác phẩm điêu khắc nổi tiếng ngay giữa trung tâm thành phố, gần Perseus với đầu Medusa của Benvenuto Cellini và Vụ bắt cóc phụ nữ Sabine của chính Giambologna. Người qua Piazza della Signoria có thể bước vào Loggia và quan sát tác phẩm ở khoảng cách rất gần.

Biết câu chuyện của Nessus rồi nhìn lại bức tượng, tư thế chiến thắng của Hercules mang một ý nghĩa khác. Ông đang giơ chùy kết thúc cuộc đời kẻ thù, nhưng nguyên nhân dẫn đến cái chết của mình cũng đã xuất hiện trong chính cuộc đối đầu ấy. Nessus chết bởi mũi tên của Hercules; nhiều năm sau, Hercules chết bởi chất độc từ chính mũi tên đó.

Nguyen khac Can