Đấu tranh chính trị

“Nếu các anh ấy không đi thì ai sẽ đi? Những người như bạn sao?” Có người hỏi tôi như vậy.

Nhưng có lẽ câu cần hỏi trước tiên phải là: Tại sao nhất thiết phải có người đi? Đi để làm gì? Và sau chuyến đi ấy, ai sẽ là người trả giá?

Đấu tranh chính trị ở thế kỷ XXI không thể vẫn được hiểu đơn giản là vài người từ hải ngoại trở về, bí mật gặp người trong nước, vận động họ đứng lên rồi hy vọng một guồng máy cai trị với công an, quân đội, nhà tù và toàn bộ bộ máy nhà nước sẽ vì thế mà sụp đổ.

Nếu không có lực lượng thực tế, không có phương tiện để bảo vệ những người tham gia, không có khả năng đối trọng với bộ máy cưỡng chế của nhà nước, thì không phải là “ai sẽ đi?” mà là “đi như vậy để đạt được điều gì?”

Người ở hải ngoại có thể lên tiếng, vận động quốc tế, cung cấp thông tin, bảo vệ nhân quyền, hỗ trợ xã hội dân sự và tạo áp lực chính trị bằng những phương thức hợp pháp. Nhưng nếu từ một nơi an toàn mà thúc đẩy người đang sống dưới sự kiểm soát của nhà cầm quyền bước vào một cuộc đối đầu trực diện, trong khi chính mình không có khả năng bảo vệ họ, thì phải suy nghĩ rất kỹ về trách nhiệm của mình.

Đặc biệt, khi một người đã là công dân Hoa Kỳ, Úc, Canada hay một quốc gia khác, việc tham gia vào những hoạt động nhằm thay đổi chính quyền của một nước khác còn đặt ra những câu hỏi nghiêm túc về pháp lý, ngoại giao và tư cách mà người ấy đang hành động.

Tôi không đặt vấn đề ai yêu nước hơn ai, cũng không phủ nhận khát vọng thay đổi của bất cứ người Việt Nam nào.

Chỉ là, nếu một phương thức đã không tương xứng với thực lực, không bảo vệ được người tham gia và người phải trả giá nặng nhất cuối cùng vẫn là những người ở trong nước, thì tại sao chúng ta vẫn tiếp tục hỏi “ai sẽ đi”, thay vì hỏi “đã đến lúc phải tìm một phương thức khác hay chưa?”

Chan Nhu

CHIẾU CÀ MAU – MỘT MIẾNG KÝ ỨC QUÊ NHÀ

“Hò ơi… Chiếu Cà Mau nhuộm màu tươi thắm,

Công tui cực lắm mưa nắng dãi dầu,

Chiếu này tui chẳng bán đâu,

Tìm cô không gặp, tui gối đầu mỗi đêm.”

Cái đoạn hò này chắc không lạ lẫm gì đối với những người mê cải lương. Hồi nhỏ, hễ mỗi lần mở cái ra-dô lên là tui lại nghe ông Út Trà Ôn ca. Mấy ông lão trong xóm tui có cái bàn tròn kê trước nhà, sáng nào cũng mở bài này rồi ngồi uống trà. Trà đắng mà giọng ông Út thì ngọt, nghe tới đâu thấm tới đó. Hồi đó tui chưa hiểu hết cái tình trong câu hát, chỉ thấy sao mà cái chiếu cũng được người ta nhớ thương dữ vậy.

Sau này lớn lên mới hiểu, cái chiếu đâu chỉ là cái để nằm. Nó nằm trong đời sống của người miền quê từ hồi còn nhỏ cho tới lúc về già. Trong bài Tình Anh Bán Chiếu, soạn giả Viễn Châu nhắc tới “chiếu Cà Mau”, làm tui càng để ý hơn tới thứ đồ vật vốn quen thuộc đến mức hồi nhỏ chẳng bao giờ nghĩ nó có gì đặc biệt.

Ở gần nhà tui có hai cô dệt chiếu, dệt khéo lắm. Chiếu dày, chắc tay, nằm xuống nghe mát rượi. Hồi nhỏ tui có đi coi người ta dệt chiếu mà cũng chẳng biết kêu cho đúng là dệt hay đan. Chỉ nhớ là những cọng lát được đưa qua đưa lại, bàn tay người thợ cứ thoăn thoắt, một hồi lâu thì thành một tấm chiếu. Nhỏ xíu nên lúc đó tui chỉ thấy lạ mắt chớ đâu biết để làm ra một tấm chiếu phải cực công tới chừng nào.

Hồi đó người lớn mua chiếu về còn hay đem ngâm nước rồi mới xài. Tui cũng hay lẫn lộn giữa cái đệm và cái chiếu. Sau này mới biết đệm thường đan bằng cỏ bàng, còn chiếu thì làm bằng cọng lát. Những thứ đó hồi nhỏ thấy ngày nào cũng có nên chẳng ai nghĩ tới chuyện một ngày nó sẽ dần ít đi.

Ở miền Tây mình có nhiều làng nghề làm chiếu nổi tiếng. Nào là chiếu Định Yên ở Đồng Tháp, chiếu Tà Niên ở Kiên Giang, chiếu Cà Hom ở Trà Vinh, chiếu Long Cang ở Long An, chiếu Long Định ở Tiền Giang… và ở Cà Mau có làng chiếu Tân Thành, Tân Duyệt, Tân Lộc….

Tui ở Bạc Liêu nên Cà Mau cũng coi như xứ láng giềng, bởi vậy nghe nhắc tới chiếu Cà Mau thấy gần gũi lắm. Nói về làng chiếu Tân Thành đã có từ lâu đời, nghề làm chiếu được truyền qua nhiều thế hệ. Muốn làm ra một tấm chiếu đẹp đâu phải chỉ có ngồi xuống rồi đan vài đường là xong. Người làm phải chọn vùng có lát, rồi thu hoạch, chẻ lát, phơi lát, chuốt lát, lựa những cọng đạt yêu cầu, nhuộm màu rồi lại đem phơi. Xong xuôi mới tới công đoạn dệt chiếu. Người thợ phải chắc tay thì mặt chiếu mới đều, mới đẹp, dùng lâu mới ít bị bung.

Nghĩ vậy mới thấy câu “Công tui cực lắm mưa nắng dãi dầu” trong câu hò ngày xưa nghe không phải nói chơi. Đằng sau một tấm chiếu tưởng chừng đơn sơ là biết bao nhiêu công sức của người làm nghề. Cây lát ngoài đồng qua bàn tay người thợ mới trở thành thứ gắn bó với đời sống của bao nhiêu gia đình.

Nhà ngoại tui hồi đó không biết sao mà ít khi mua chiếu có sẵn. Ngoại thường đi đặt người ta làm. Còn A Côn, ông nội tui, có một cái chiếu nhỏ, vừa vặn để trải lên bộ-divăng. Cái chiếu đó đẹp lắm, mà hình như Tết mới đem ra trải. Tui nhớ nhất là mỗi dịp Tết hay đám giỗ, mấy nhà ở quê thường đem chiếu ra trải. Mấy bà lão ngồi trên đó ăn trầu, vừa nhai trầu vừa nói chuyện. Nhìn cảnh đó thấy sao mà xưa cũ, mà yên bình.

Hồi đó đi đâu cũng thấy chiếu. Em bé mới lọt lòng đã nằm trên chiếu. Đi coi hát cũng đem theo cái chiếu, coi mỏi mệt quá thì trải ra nằm ngủ một giấc. Đi đâu xa một chút cũng có cái chiếu đi theo. Ngủ thì đương nhiên phải có chiếu. Cái chiếu cứ vậy mà theo con người từ lúc còn sống cho tới lúc mất đi.

Hồi nhỏ tụi tui hay giỡn, lấy cái chiếu đắp lên người rồi nằm cười với nhau. Có lần bị ngoại la, tui hỏi sao lại la. Ngoại nói người chết mới đắp chiếu. Lúc đó nghe thì sợ, nhưng lớn lên nghĩ lại mới thấy câu nói của ngoại cũng là một cách mà người xưa dạy con cháu biết quý trọng những thứ tưởng như bình thường.

Bởi vậy mới có cái cách nói rất mộc mạc: sống thì nằm trên chiếu, đến khi chết thì cũng được đưa tiễn với chiếc chiếu. Chiếc chiếu chứng kiến đủ chuyện trong một đời người, từ tiếng khóc của đứa trẻ mới sinh, những bữa cơm gia đình, những đêm nằm nghe mưa, những buổi trưa nóng nực ở quê cho tới những lúc người ta nằm xuống lần cuối.

Nhưng bây giờ cái chiếu không còn phổ biến như hồi trước nữa. Người ta có nệm, có chiếu tre, chiếu mây, chiếu nhựa và đủ thứ tiện nghi khác. Những tấm chiếu lát vì vậy cũng dần ít xuất hiện trong mỗi căn nhà. Những đứa nhỏ bây giờ có lẽ cũng khó mà hiểu được cảm giác nằm trên một tấm chiếu lát giữa trưa hè, nghe tiếng quạt quay lạch cạch và nghe người lớn nói chuyện ở bên cạnh.

Nghề làm chiếu cũng vì vậy mà đứng trước nhiều đổi thay. Có những công đoạn ngày trước phải làm bằng tay thì nay đã có máy móc hỗ trợ. Nhưng dù làm bằng cách nào, để giữ được một nghề đã gắn với đất, với cây lát và với đời sống của người miền Tây qua bao nhiêu năm tháng, chắc cũng không phải chuyện dễ dàng.

Tui nghĩ cái đáng quý của chiếc chiếu không chỉ nằm ở chỗ nó được làm bằng cọng lát hay được dệt ra sao. Cái đáng quý hơn là những kỷ niệm mà nó giữ lại. Một tấm chiếu có thể không đắt tiền, nhưng trên đó có thể là cả một buổi trưa tuổi thơ, một cái Tết ở quê, một bữa giỗ, một câu chuyện của ngoại, hay hình ảnh mấy bà lão ngồi ăn trầu bên nhau.

Có lẽ vì vậy mà bây giờ, mỗi khi nghe lại câu “Chiếu Cà Mau nhuộm màu tươi thắm”, tui không chỉ nghĩ tới một làng nghề hay một sản phẩm của quê hương. Tui nhớ tới những tấm chiếu từng nằm trong căn nhà của ngoại, nhớ cái chiếu nhỏ của A Côn, nhớ những buổi Tết ở quê và nhớ một thời mà chiếc chiếu gần như có mặt trong mọi nếp sinh hoạt của người miền Tây.

Mai này có thể trong nhà không còn nhiều người dùng chiếu lát nữa, nhưng tui nghĩ những tấm chiếu ấy vẫn còn một chỗ riêng trong ký ức của những người từng lớn lên cùng nó. Bởi có những thứ khi còn ở bên mình thì thấy bình thường lắm, tới lúc nó dần vắng đi mới nhận ra mình đã thương nó từ hồi nào không hay.

Và với tui, chiếc chiếu Cà Mau không chỉ là một món đồ để nằm. Nó là một miếng ký ức quê nhà, được dệt bằng cọng lát, bằng mồ hôi của người làm nghề, và bằng những câu chuyện bình dị của một thời đã qua.

Duong Tan Loi

TRÒ CHUYỆN VỚI MÙI HƯƠNG

(Viết về một người bạn.)

1.

Đúng nửa đêm.

Một giọt nước từ đâu đó rơi xuống.

Tách.

Đêm nào cũng vậy, Kha nằm trong bóng tối, nghe âm thanh ấy vang lên và hình dung ra một mặt hồ vừa gợn sóng. Chiếc đồng hồ điện tử bên giường hiện lên màu đỏ: 12:00 AM. Và mùi hương lại đến, như nó vẫn đến mỗi đêm.

Một mùi hương nhẹ như sương, e ấp như cánh hoa vừa hé, thoáng qua như có ai đó vừa đi ngang qua phòng.

Rồi một giọng nói quen thuộc cất lên:

— Ai là người nói câu cuối cùng đêm qua?

Kha nhắm mắt:

— Chắc là tôi.

— Ông nói gì?

— Chúc ngủ ngon.

— Không phải. Câu trước đó.

Kha im lặng một hồi:

— Tôi không nhớ.

— Ông chẳng bao giờ nhớ những điều mình đã nói.

— Trí nhớ đôi khi là gánh nặng.

— Kể cả khi nhớ về những điều đẹp đẽ?

— Những điều đẹp đẽ đôi khi làm tôi đau.

Mùi hương khẽ cười:

— Thôi được. Để em nhắc.

Cuộc trò chuyện cứ thế tiếp diễn, câu cuối cùng của đêm qua nối vào đêm nay như hai quân cờ domino đặt sát nhau. Đêm này nối tiếp đêm khác, không ai biết họ nói gì, chỉ có người đàn ông và mùi hương hiểu.

Kha sống trên tầng bảy mươi của một tòa nhà nhìn xuống thành phố mưa.

Mưa ở đây nhiều đến mức anh có cảm giác thế giới chỉ là một màu xám. Có những ngày, anh đứng trước khung kính lớn, tưởng tượng cơn mưa cứ kéo dài mãi.

Nước dâng lên qua những con đường, qua những mái nhà, rồi ngập cả những tòa nhà. Cuối cùng, chỉ còn căn phòng của anh nổi lơ lửng giữa biển.

Những chiếc xe dưới phố hóa thành vỏ sò, hai hàng cây thành những bụi rong, ánh mặt trời xuyên qua nước biến thành những dải cầu vồng mềm mại.

Chỉ có anh mắc kẹt trong chiếc hộp kính ấy, một mình.

Cảnh tượng ấy trở đi trở lại trong đầu anh, đêm này qua đêm khác.

2.

Một tháng sau, Kha bỏ việc, bán hết đồ đạc và rời khỏi xứ mưa.

Anh thuê một căn nhà nhỏ nằm giữa cánh đồng.

Vừa bước vào, anh đã có cảm giác mình từng sống ở đây, như thể căn nhà được xây từ chính những điều anh tưởng tượng.

Ở góc cửa sổ kia, anh sẽ ngồi uống trà vào buổi tối; chiếc ghế sofa này dành cho việc đọc sách; căn phòng nhỏ phía sau sẽ dành để lưu giữ ký ức.

Kha bắt đầu tưởng tượng về nửa đời sau của mình. Một nửa đời lặng lẽ, không ai làm phiền, không ai chờ đợi, cũng không phải tiễn ai ra đi nữa.

Đêm thứ ba trong căn nhà mới.

Đúng mười hai giờ, mùi hương lại xuất hiện. Lần này rõ hơn. Không phải hoa hồng, cũng không phải hoa oải hương, mà là mùi hoa quỳnh.

— Chào ông.

Kha ngồi bật dậy.

— Em đấy à?

Anh đợi mãi, nhưng không có tiếng trả lời.

Kha lại nằm xuống. Anh lắng nghe hơi thở của chính mình. Mùi hoa quỳnh vẫn còn quanh đây.

Anh chợt nhớ căn phòng cũ. Nơi đó có một chiếc giường, một khung cửa sổ mở ra đêm tối, và một người ngồi bên anh. Họ đã nói với nhau nhiều điều, nhưng sáng hôm sau anh quên sạch.

Trong ngăn kéo của ký ức, chẳng còn gì ngoài một mùi hương.

Sáng hôm sau, Kha phát hiện một chậu quỳnh ở góc sân, dưới khung cửa sổ phía sau nhà. Những chiếc lá xanh dày vươn lên khỏi lớp đất ẩm.

Anh tưởng người thuê trước bỏ quên nên hỏi chủ nhà. Người đàn ông đang đứng ngoài hiên, nhìn về phía cánh đồng.

— Anh là người đầu tiên thuê căn nhà này.

Kha nhìn lại chậu quỳnh.

— Thế ai trồng nó?

— Con gái tôi.

Người đàn ông ngừng một lát rồi nói:

— Nó xây căn nhà này, rồi sống ở đây một mình.

— Cô ấy đi đâu rồi?

Chủ nhà cúi xuống, hai bàn tay đan vào nhau.

— Đi xa.

Kha định hỏi thêm, nhưng nhìn thấy đôi mắt người kia đỏ lên nên thôi.

Một lúc sau, anh hỏi:

— Chắc cô ấy thích hoa quỳnh?

— Phải. Nó hay thức khuya chờ hoa nở.

3.

Mùa thu đến, lá vàng phủ kín bãi cỏ. Kha bắt đầu chăm sóc chậu quỳnh, nhặt những chiếc lá khô mắc trong chậu, xới nhẹ mặt đất, cắt bỏ những nhánh đã héo và tưới nước vừa đủ. Những ngày trời lạnh, anh đem chậu quỳnh vào sát hiên, nơi có nắng buổi sáng.

Đầu tháng mười một, một đêm thật lạnh, anh đang đọc sách thì ngửi thấy mùi quỳnh rất đậm. Ngoài sân, bông quỳnh đầu tiên đã nở — trái mùa, trắng như ánh trăng.

Mùi hương cất tiếng:

— Em đã chờ ngày này lâu lắm.

— Chờ gì?

— Chờ ông nhìn thấy em.

— Em là bông quỳnh này sao?

— Không.

— Vậy là gì?

— Là chút hương còn sót lại của một người.

Kha chợt nhận ra, giọng nói này, tiếng cười này, cách gọi “ông”... mọi thứ đều quá quen thuộc.

Anh hỏi:

— Chúng ta từng gặp nhau chưa?

— Có.

— Ở đâu?

— Trong những giấc mơ.

— Em là ai?

Mùi hương khẽ cười:

— Quan trọng gì em là ai.

— Rất quan trọng.

— Nếu biết, ông sẽ buồn.

— Tôi đã buồn đủ rồi.

Im lặng hồi lâu, mùi hương nói thật nhỏ:

— Ông đang ở trong căn nhà của em.

Gió đêm lay nhẹ cánh hoa. Bông quỳnh rung rinh như đang thở.

Hai người cứ thế trò chuyện, một người có hình hài, một người chỉ còn là mùi hương.

Gần sáng, mùi hương nhạt dần.

— Đừng đi.

— Em không đi.

— Vậy?

— Em chỉ trở về nơi mình đã ở.

Rồi mùi hương biến mất.

Sáng hôm sau, anh mang tách trà đến bên khung cửa sổ.

Ngoài cánh đồng, tuyết đầu mùa bắt đầu rơi, trắng và mềm như bọt sóng tan trên cát. Kha mở hé cửa. Một làn gió lạnh mang theo mùi quỳnh thoảng qua, luồn qua kẽ tay anh nhẹ như rong biển trôi trong nước. Rất nhẹ. Nhẹ đến mức không biết đó là hương hoa còn sót lại của đêm trước, hay chỉ là một ký ức vừa thoáng qua.

Văn

VỀ MIỀN TÂY

Tháng 10 năm 1982 tôi đi bảo vệ đợt ra quân của lính nhập ngũ năm 78 về Sài Gòn. Đại đội vệ binh đi đợt đó với tôi có thằng Linh, quê miền Tây. Tên thằng này ngộ lắm: là Lyn, ông làm giấy khai sinh gõ máy chữ một hồi thành Linh, thành tên cúng cơm luôn. Thì ra "lỗi của thằng đánh máy" là có thật, đã xảy ra từ ngày xửa ngày xưa chớ không phải mới rộ lên như thiên hạ thường bình phẩm gần đây.

Đoàn xe vận tải 5 chiếc ngang qua huyện Mung một đỗi khá xa nghe đâu là gần đến giáp giới với tỉnh Pursat thì chiếc xe thứ 3 ra hiệu xin dừng lại. Lý do là đám lính tráng trước giờ "xôm lia" (tạm biệt) chiến hữu còn ở lại, tổ chức liên hoan tưng bừng. Không biết ăn phải cái giống gì mà mấy thằng cùng bị "Tào Tháo rượt". Chịu hết nỗi, vừa nhảy xuống xe là mấy thằng kịp tụt quần, chĩa "nòng pháo" vào mấy đám ruộng ven đường, mặt dài ra như ống bơm xe đạp. Cũng may là tụi nó còn biết mắc cỡ nên "bộ ấm chén" giấu về phía ruộng lúa, chỉ phơi mông đầy ghẻ ngứa, hắc lào ra đường. Nói về...giao diện thì mông ai mà chẳng giống nhau. Chỉ tội cho mấy em gái Campuchia, vừa che mắt la: "Con táp ốt lờ o" (bộ đội không tốt), vừa chạy hớt hơ hớt hãi muốn tụt mấy cái xà rông đang quấn trên người khi chứng kiến cảnh tượng trút bầu tâm sự không giống ai của...những chàng chiến sĩ tình nguyện.

Giao quân ở Hóc Môn xong, thằng Linh tót thẳng một mạch về Vĩnh Long với lời nhắn xuống quê nó chơi. Nhỏ lớn chưa biết miền Tây dài ngắn thế nào nên tôi quyết định ra xa cảng miền Tây sau vài ngày loanh quanh phố thị Sài Gòn. Vé xe lúc đó bán nhỏ giọt nhưng bộ đội được ưu tiên. Tôi lên xe đi Vĩnh Long với một địa chỉ mơ hồ của thằng Linh để lại: ấp Nhà Thờ, xã Tân An, huyện Càng Long. Người ta nói đường đi là ở cửa miệng, sợ gì. Đường quốc lộ 1A hẹp té lại đầy ổ gà, ổ voi nên xe đò chạy trậm trầy trậm trật.

Lúc ấy mỗi tỉnh là một địa giới cát cứ riêng nên đầu và cuối mỗi tỉnh người ta cho dựng lên trạm liên ngành để ngăn sông cấm chợ. Bất cứ thứ gì người dân mang qua trạm đều bị khám xét, lục soát. Trạm tịch thu tất tần tật mọi thứ hàng hoá mang ra khỏi tỉnh. Có 2 trạm cực kỳ nổi tiếng về sự ghê gớm đó là trạm Suối Sâu và trạm Tân Hương. Từ cửa khẩu Mộc Bài về Sài Gòn bắt buộc xe phải dừng lại tại trạm Suối Sâu đóng chốt ở Trảng Bàng, Tây Ninh; còn trạm Tân Hương ở Tân Hiệp, Tiền Giang trên lộ trình từ Sài Gòn về miền Tây. Trạm Tân Hương nổi tiếng với giai thoại: xe chở một vị lãnh đạo công tác qua trạm bị chặn lại. Lái xe thò đầu ra thông báo đây là xe của ông ấy. Mấy "ông trời con" phán chắc nịch: ông nào cũng kệ, cho dù ông...mười một cũng phải chấp hành luật ngăn sông cấm chợ... Xe gần đến trạm Tân Hương mấy bà chị đi cùng xe quýnh quáng dúi vào tay tôi mấy gói hàng nói cầm dùm vì ba lô bộ đội ít bị xoi mói. Rồi xe cũng được cho đi để lại đằng sau những tiếng van nài, khóc than của những người dân bị tịch thu hàng hoá. Tôi nhớ câu thơ "Đường lên hạnh phúc rộng thênh thênh" của ông Tố Hữu mà hỏi lòng mình hạnh phúc đang ở nơi đâu?

Đến bắc Mỹ Thuận đã xế trưa. Xe xếp hàng dài vì kẹt phà. Người ta hát: "Chẻ tre bện sáo cho dày, ngăn đôi sông Mỹ có ngày gặp nhau", cứ nghĩ sông nào cũng giống nhau, chắc cũng như dòng sông Thu Bồn lặng lẽ ở Quảng Nam quê mình khi nhìn từ cầu Câu Lâu xuống. Bước lên phà, nhìn bờ sông xa ngút mắt phía bên kia tôi mới ngỡ ngàng. Đúng là "Tràng giang" của Huy Cận:

"Nắng xuống, trời lên sâu chót vót;

Sông dài, trời rộng bến cô liêu."

Chỉ khác với bài thơ mỗi chỗ là bến luôn huyên náo, tấp nập, là nơi mưu sinh của biết bao phận đời. Trên phà xe các loại xếp đông ken, người ta chen chúc đi lại. Tiếng rao hàng lảnh lót: Ai mía ghim, cóc ổi; ai bánh tráng, bánh phồng; ai trứng cút, nem; ai bắp, trà đá...huyên náo như một khu chợ thu nhỏ. Phà rời bến, tiếng còi hụ chơi vơi trên dòng sông Tiền ngầu đỏ phù sa đầy thổn thức. Những giề lục bình bông tím trôi hoang hoải giữa mênh mông sóng nước làm khách tha hương như tôi thoáng chút chạnh lòng nhớ về quê cũ.

Xe đến Vĩnh Long, xuôi Long Hồ. Địa danh Long Hồ nhắc tôi nhớ những tối thứ bảy coi cải lương ké, đông như hội tại nhà thằng Thành con ông tám Cần ở xóm nhỏ Thanh Thuỷ, Đà Nẵng trước năm 1975. Hồi đó còn con nít chay nhưng cứ thấy bồi hồi khi nghe ông nghệ si Út Trà Ôn đóng vai ông cò Hương ca câu vọng cổ đầy khắc khoải trong vở cải lương "Tuyệt tình ca": 

"Mỗi lần thấy bông ô môi điểm hồng trong gió chướng, mỗi lần nghe tiếng quết bánh phồng rộn rã đón xuân sang. Mỗi lần có dịp về Vĩnh Long, đi ngang ấp Tân Ngãi thấy chợ Trường An là mỗi lần tôi nhớ đến mùa xuân của đầu năm binh lửa. Nhớ đến dáng người vợ trẻ đã chèo xuồng qua sông Mỹ Thuận để đưa tôi rời tỉnh Long...Hồ". 

Lớn lên, qua nhiều truân chuyên, nghe lại tôi mới thấy lời ca mộc mạc nhưng thấm đẫm nỗi lòng ray rức của một người đàn ông lưu lạc đi qua bão giông của chiến cuộc một thời.

Xế chiều, đến bến xe Càng Long. May mắn còn một chuyến đò dọc cuối cùng trong ngày. Mé sông hàng cây bần xoè tán gie ra, muốn ôm dòng nước vào lòng. Những bông bần chìm trôi theo con nước như mong mỏi tìm về những bãi bồi hiu hắt xứ quê trong câu ca dao: "Bông bần rụng trắng sông quê. Người đi xa xứ nhớ mong quê nhà". Hoàng hôn nhập nhoạng, con đò chậm rãi lướt nhẹ giữa đôi bờ rụng trắng bông bần, lòng tôi dậy lên một nỗi niềm man mác, bâng khuâng.

Tối mịt đò mới đến chợ xã, nơi đầu vàm của con sông. Hỏi đường, người ta nói đi vào ấp chừng bốn cây số nữa, cứ lội bộ dọc con đường đất nhỏ gồ ghề dọc theo bờ sông. Đi được vài đoạn là gặp cầu khỉ vì người ta khai mương, xẻ rạch để lấy nước sông vào vườn. Cầu chỉ là ngọn tre, cây gáo, cây bần ốm nhom ốm nhách nằm vắt vẻo trên những thanh tre bắt chéo phía trên có tay vịn mỏng manh. Tuỳ theo độ dài mà người ta chia nhịp, có khi là một, nhưng thường là nhiều hơn và nhịp thường lẻ. Đi kiểu gì thì cầu cũng lắc lư theo nhịp chân, cả cái tay vịn cũng ngã nghiêng, đi mà như làm xiếc. Càng đi chậm cầu càng đong đưa. Cũng may là đêm có trăng mờ mờ nên tôi một tay thì vịn, hai chân mò mẫm từng bước một trên những nhịp cầu chênh vênh. Đi được mươi bước là thấy tay vịn ngả nghiêng theo nhịp chân, cố vặn người để giữ thăng bằng chớ không là rớt xuống nước như chơi. Ấy vậy mà tôi cũng rớt lên, rớt xuống mấy lượt do mấy thân cầu quá dài. Hèn chi người mẹ miền Tây ru con: 

"Ví dầu cầu ván đóng đinh, cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi. Khó đi mẹ dắt con đi. Con đi trường học, mẹ đi trường đời".

Rồi cũng đến được nơi cần tìm, đúng tên, đúng nghề nghiệp là "bộ đội Campuchia" mới về nhưng không...đúng người! Tôi như Từ Hải đứng chết trân giữa ánh đèn dầu le lói trong ngôi nhà người lạ. Cái lạnh từ bộ quần áo ướt sũng nước do té lọt mương, cái bụng bắt đầu kêu o o vì đói, thêm cái cảm giác hoang mang làm tay chân tôi bủn rủn, mềm như cọng bún. Được cái người miền Tây chân tình, lấy bụng đãi khách nên khi thằng con cỡ cùng trang lứa bảo tôi thay quần áo, bắt chuyện về đời lính chiến thì bà mẹ xuống bếp nấu cơm để mời khách. Cơm nước no nê, thằng con bảo nhà thằng bạn tôi ở bên kia sông, ngủ lại một đêm sáng nó đưa qua nhà. Trong hoạ có phúc là đây chớ đâu xa.

Sáng sớm, vợ chồng thằng Linh thấy tôi mang ba lô bước vào nhà thì hết hồn. Vợ nó lật đật xuống bếp nấu trà. Chờ mãi mà không thấy cơm nước, chỉ mỗi món nước trà uống xót cả bụng, tôi rủ nó ra quán nào đó kiếm cái ăn. Nó kêu hàng quán phải ra tuốt ngoài vàm, chỗ chợ xã tối hôm qua. Dân ở đây ăn ngày hai cữ là xế trưa và xế chiều, ráng nhịn đói một chút. Trưa, cha mẹ nó đãi tôi đặc sản miền Tây là cá vồ kho tiêu, và canh chua cá vồ nấu bông so đũa. Tôi nói cá vồ sao giống cá tra quá, cha thằng Linh nói là một đó, có điều cá tra Nam Vang mấy cậu ở Miên thường ăn là cá tự nhiên ở Biền Hồ, con nào con nấy bự chà bá lửa, còn cá ở đây nuôi hầm nên chỉ trộng trộng hơn ký mà thôi. Chiều, vợ nó làm mồi rủ hàng xóm qua chơi. Tôi không biết uống rượu, nhìn mấy can rượu khách mang đến mà rầu thúi ruột. Đối đế lắm tôi phải ngồi vào bàn nhậu, xin qua tua miết không được tôi nhắm mắt "làm" ly xây chừng để chứng tỏ tình thương mến thương với các "chiến hữu" miền Tây. Cái đầu rần rần, người nóng bừng, tôi lão đão lên bộ ván nằm ngay đơ cán cuốc. Mơ màng tôi còn nghe mấy thằng ngồi nhậu kháo nhau "Nam vô tửu như kỳ vô phong". Với thằng tôi bây giờ có phong hay không phong thì kỳ cũng rủ xụi lơ mất rồi. Đã yếu mà còn…phải ra gió!

Cổ họng khô khốc, tôi tỉnh dậy cũng vừa lúc tiệc nhậu vừa tàn. Uống ly nước chanh cho tỉnh người, tôi với thằng Linh ngồi nói chuyện trên trời dưới đất. Thấy hơi khuya, tôi bảo nó bà xã đang đợi. Nó nói cứng: vợ ngủ cả đời, mấy khi ông xuống, nằm cùng cho vui. Được một lúc, thấy tôi im re nó sè sẽ ngồi dậy, đi vô. Tôi nghe tiếng nhỏ vợ thầm thì: Chờ chút cho ảnh ngủ đã. Thanh niên: Ổng say có biết gì đâu. Có lấy cọc mà đóng vào tai ổng cũng không tỉnh. Sở dĩ tôi nghe rõ vì từ tấm phản vào nơi vợ chồng nó "tâm sự" chừng hai thước hơn, ngăn cách bởi một tấm màn vải. Tôi nghe tiếng cựa mình, rồi tiếng vạt giường tre kêu cót két, rất khẽ. Khẽ như câu thơ của "thần đồng": "Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng". Không biết thanh niên bạn tôi ở trạng thái nào: nghiêng hay...sấp!

Sáng ra lúc rửa mặt tôi nghiêng tai nhỏ nước vào. Vợ nó hỏi anh bị làm sao, con gì bò vào tai hả? Tôi tỉnh bơ: Không biết bị cái gì mà tai đau như bị ai đóng cọc. Nhỏ vợ mặt đỏ rần, quýnh quáng bỏ đi một nước, không quên nguýt chồng một cái dài cả cây số. Cái nguýt ngầm mắng vốn thằng chồng: Đó, thấy chưa, nói không chịu nghe, ham hố cho cố vô! Thằng chồng tiu nghỉu, miệng méo xẹo nhìn tôi: Cha nội, biết còn la lớn! Tôi cười, nụ cười ngây thơ vô số tội.

Người ta có thể không đi cầu khỉ nhưng đi "cầu cá vồ" thì không thể nào từ chối. Nó là nơi giải quyết "đầu ra" ở nơi này. Ngồi trên cầu nằm giữa cái ao tôi nghe mát rượi vì trống trên, hở dưới, chỉ che kín mỗi chỗ "ngã ba sung sướng". Phía dưới lũ cá đang hân hoan đánh chén, có khi chúng quẫy mạnh nước văng tung toé. Người ở đây coi việc "đi" là tự nhiên. Có lần vô tình băng ngang nhà hàng xóm thằng Linh, tôi thấy người phía trong và phía ngoài tíu tít nói chuyện, hứng chí lên có khi không chừng còn hát vọng cổ vang trời cũng nên!

Tôi hỏi thằng Linh cá dưới ao là cá gì? Nó nói là cá vồ mình ăn đó. Tôi xám hồn, thiếu điều muốn móc họng nôn ra. Nó trấn an tôi: Trước khi ăn người ta quây cá lại, tháo bọng cho nước sông ra vô liên tục đến khi nước ao sạch hẳn, cá cũng nhịn đói sạch ruột. Nó quen rồi nên nói vậy, chớ tôi thì chịu chết, nên bỏ nhỏ vào tai nó: Tao còn ở đây mày làm ơn nói với nhỏ vợ đừng cho ăn "đặc sản" cá vồ nữa nghe!

Tôi còn ghé thăm thằng Linh một lần nữa khi hai thằng đã "bỏ nghề" bộ đội. Lúc đó nó đã là nông dân "chính hiệu con nai vàng", còn tôi làm việc trên thành phố. Tôi rủ nó đi ngao du một vòng lên Vĩnh Long, qua Cao Lãnh thăm mấy thằng bạn đã "giã từ vũ khí". Mấy thằng bạn gặp nhau mừng quá trời, quá đất, "tâm sự loài chim biển" suốt mấy đêm liền. Chuyện hoài nói cũng hết, hai thằng "giang hồ vặt" đường ai nấy đi ở ngã ba An Thái Trung, Cái Bè.

Mười năm, rồi lại nhiều cái mười năm chồng chất, tôi ngơ ngác giữa phồn hoa phố thị, không biết thằng bạn tôi sống như thế nào. Ngoảnh đi ngoảnh lại, bốn chục năm chỉ là cái chớp mắt. Nhân thế chẳng qua là giấc mộng dài. Đời người ngắn ngủi, vinh hoa, phú quý rồi cũng phù du. Cuộc đời là giấc mộng kê vàng chẳng sai!

Tai Ngo

TUỔI GIÀ LÀ THỜI SUNG SƯỚNG NHẤT

Bài: BS Đỗ Hồng Ngọc

...Khi đã lớn tuổi, thì con người được nhiều tự do hơn, được thong thả hơn để sống. Không còn phải như em bé bị cha mẹ ép buộc, bây giờ thì muốn làm chi thì làm, muốn thức khuya dậy sớm gì, cũng chẳng còn ai la mắng dọa nạt, rầy la. Nếu vợ vì thương, sợ mất sức khỏe, thì cũng cằn nhằn chút chút thôi, mình không nghe thì cũng chẳng bị roi đòn gì. Không còn phải khổ công học tập, lo lắng cho tương lai mai sau, chẳng phải học thêm chi cho mệt trí, biết quá nhiều, biết quá đủ rồi. Nếu đã nghỉ hưu, thì học thêm làm chi. Nếu còn đi làm, thì cũng đã rành nghề, quen tay quen việc, làm việc dễ dàng.

Khi già tình yêu cũng không còn là mối bận tâm, không quan trọng quá, chưa nghe báo đăng các cụ già trên dưới sáu mươi tự vẫn chết vì thất tình. Tội chi mà chết vì tình trong tuổi già, vì cũng sắp thấy Diêm Vương rồi, việc chi mà đi sớm hơn. Khôn quá rồi, chết vì tình yêu là nông nỗi. Đời sống tình cảm của tuổi già êm đềm hơn, ít đau đớn ít sôi động, và bình lặng. Tuổi già rồi, các ông không còn tính chuyện mèo mỡ lăng nhăng, khỏi phải lo lắng sợ vợ khám phá ra chuyện dấu diếm mà nhà tan, cửa nát. Đỡ tốn tiền quà cáp, đỡ tốn thì giờ lui tới các nơi bí mật. Hồi hộp, đau tim. Các bà khỏi phải lo chuyện đi đánh ghen, không còn cần phải chăm chút nhan sắc làm chi nữa, vì như chiếc xe cũ rệu, có sơn phết lại cũng xộc xệch, cũng méo mó. An tâm và chấp nhận, thì khỏi băn khoăn mà vui.

Cũng có một số ít những cặp vợ chồng già đem nhau ra tòa chia tay, vì khi già cả hai đều trở thành khó tính. Hậu quả của ly dị trong tuổi già không trầm trọng như khi còn trẻ, vì con cái đã lớn, đã tự lập, không còn ảnh hưởng nhiều đến tương lai chúng và tương lai của chính mình. Vì còn sống bao lâu nữa mà lo lắng chi cho nhiều. Xa được ông chồng khó tính, độc tài là mừng. Dứt được bà vợ đanh đá, bạc ác là phải sung sướng. Khỏe trí. Tuổi già, cố giữ cho còn có nhau, khi đã đến nước ly dị, thì hai bên đều đúng, đều có lý. Đây là hành động tự cứu mình, và cứu người ra khỏi cảnh khổ lúc cuối đời, khi mà mộ bia đã thấp thoáng trước mắt, không còn bao nhiêu ngày nữa. 

Có điều ít ai nghĩ đến, là càng già, thì càng dễ tìm một người bạn đời để nối lại, để an ủi nhau trong tuổi xế chiều. Vì chung quanh họ, có thiếu chi người đứt gánh nửa đường. Chồng chết, vợ chết, ly dị. Vấn đề là không sao tìm được một người có chung nhiều kỷ niệm, nhiều tình nghĩa, nhiều chia xẻ như người phối ngẫu cũ. Tình già cũng nhẹ nhàng, thong thả, ít khổ đau, ít sôi nổi hơn tình khi còn trẻ trung. Sức lực cũng có còn bao nhiêu mà ghen tương nhau chi, mà lo lắng chi cho thêm mệt, những người lớn tuổi kinh nghiệm và biết rõ như vậy.

Nhiều người trẻ, sau khi gia đình tan vỡ thì xuống tinh thần, uống ruợu đánh bài tìm quên, đôi khi không phải vì họ quá thương yêu người cũ mà tự hủy hoại đời mình, mà chính vì họ tự thương thân, tự ái bị xúc phạm, và rồi sa lầy vào ruợu chè cờ bạc. Người lớn tuổi thì suy nghĩ khác. Họ nghĩ rằng ta cũng đã gần đất xa trời rồi, có sống thêm bao lâu nữa mà sầu khổ cho mệt. Mất củ khoai lang, thì kiếm củ khoai mì bù vào. Tuổi già biết giá trị tương đối của tình yêu nên không tìm tuyệt hão, không tìm lý tưởng, và nhờ vậy không bị thực tế phũ phàng làm vỡ mộng, đau khổ. Khi già rồi, có ai hỏi tuổi, thì cũng không cần dấu diếm, không cần sụt đi năm bảy tuổi làm chi. Sướng lắm. Vì có sụt tuổi, cũng không dấu được những nếp nhăn, mà chẳng có ích lợi gì. Nếu tự cọng thêm cho mình chừng chục tuổi, thì không chừng được thiên hạ nức nở khen là còn trẻ, trẻ quá, và họ mơ ước được như mình.

Các ông có vợ đẹp, khi lớn tuổi cũng đỡ lo bọn dê xồm dòm ngó, lăm le dụ dỗ vợ mình. Con người, ai mà không nhẹ dạ, ai mà không ưa lời nói ngon ngọt êm tai, ai mà không có khi thiếu sáng suốt. Vợ chồng cũng có khi bất hòa, buồn giận nhau, và những khi nầy, lòng người dễ chao đảo lắm. Bởi vậy, các ông đỡ nghe các bà hăm he ly dị, hăm he bỏ nhau. Tuổi nầy các bà cũng thừa khôn ngoan để biết những tên ngon ngọt, hứa hẹn nhiều, thường chỉ là những tên phá đám, chứ không thể tin tưởng được. 

Đàn bà có chồng hào hoa, đẹp trai, khi lớn tuổi cũng bớt lo, vì các ông cũng bớt máu nóng, bớt chộn rộn và khôn ngoan hơn thời trẻ trung. Biết kềm chế hơn, và biết rõ giá trị hạnh phúc gia đình cần gìn giữ hơn là chơi ngông. Tuổi già, vợ chồng sống chung với nhau lâu rồi, chịu dựng nhau giỏi hơn, quen với cái thói hư tật xấu của nhau. Không còn thấy khó chịu nhiều nữa. Dễ dung thứ cho nhau, chấp nhận nhau, vì họ biết rõ bên cạnh cái chưa tốt của người bạn đời, còn có rất nhiều cái tốt khác. Vợ chồng, khi đó biết bao nhiêu là tình nghĩa, bao nhiêu kỷ niệm, bao nhiêu thân thiết, cho nên hạnh phúc hơn, vui hơn. Tình yêu trong tuổi già thâm trầm, có thì giờ bên nhau nhiều hơn, chia sẻ nhiều hơn. Cũng có nhiều ông bà già ưa cãi vã nhau, cũng dễ hiểu, khi đó tai của cả hai ông bà đều lãng, người nầy nói một đường, người kia hiểu nẻo khác, cho nên buồn nhau giận nhau, không gây gổ sao được?

...Tuổi già, thì tất cả mộng ước điên cuồng của thời trẻ trung đã tan vỡ, đã lắng xuống, không còn khích động trong lòng, không còn thao thức nhức nhối. Họ biết sức mình đến đâu, và không tội chi mà ôm cao vọng cho khổ thân. Họ còn biết thêm rằng, nếu những cao vọng điên cuồng ngày xưa mà có thành đi nữa, thì e cũng chỉ là hư không, chẳng đáng gì. Khi tuổi già, thì biết khôn ngoan mà an phận, biết vui với bình thường. Biết đâu là hạnh phúc chân chính. Nhiều người già rồi mới tiếc suốt một thời son trẻ không biết sống, phí phạm thời gian theo đuổi những huyễn mộng, làm đau khổ mình, làm điêu đứng người khác. Tuổi già, vui khi thấy mình hết nông nỗi, nhìn đời bằng cái tâm tĩnh lặng hơn. Ai khen không hớn hở mừng, ai chê không vội vã hờn giận. Vì biết rõ mình không có gì xuất chúng để thiên hạ khen nịnh. Và biết mình cũng có nhiều cố tật không chừa được, đáng chê. Chê thì chê, khen thì khen. Khen cũng thế, mà chê cũng thế, thì ta vẫn là ta, là một kẻ già, đáng được khoan thứ hơn là trách móc.

Lúc nầy, không còn muốn làm giàu, không bị con ma tham lam thúc bách để kiếm và tích trữ cho nhiều tiền nhiều bạc. Con cái cũng đã lớn, không phải chi tiêu nhiều thứ, thì tiền bạc, chỉ cần đủ sống thôi, cũng là thỏa nguyện. Họ cũng không cần se sua, tranh hơn thua với ai, tinh thần họ vui vẻ, dễ chịu và khỏe khoắn hơn. Mối lo âu về tài chánh cũng nhẹ gánh. Bởi khi đó, nhiều người đã tích trữ được một số tiền nhỏ. Nhà cửa cũng đã có. Nợ nhà, nợ xe cũng ít đi, hoặc không còn nữa. Con cái cũng đã lớn, không còn là gánh nặng cho mình. Chúng nó đã có nghề nghiệp, đã làm ăn được. Chắc chắn tương lai chúng khá hơn mình nhiều. Người già không chi tiêu nhiều, ăn cũng ít đi rồi, chơi cũng không còn phung phí dại dột như tuổi trẻ.

Khi già, thời gian mới là thực sự của mình, vì không còn phải chạy ngược chạy xuôi kiếm sống nữa. Không còn bị bó buộc bởi trách nhiệm bổn phận. Có thể ngồi mơ mộng hàng giờ trên ghế đá công viên, thưởng thức thiên nhiên tuyệt thú, có thể tìm được an bình tuyệt đối, không như thời còn trẻ, đi nghỉ mát, mà thỉnh thoảng cũng bị công việc nhà ám ảnh, nhắc nhở.

Tuổi già về hưu, là một mong ước của gần như của tất cả mọi người. Nhiều người gắng làm sao kiếm cho nhiều tiền để được về hưu sớm hơn. Nhiều thanh niên, ngày về hưu còn xa lắc, xa lơ mà vẫn mơ ước. Người Mỹ, trẻ già chi cũng nghĩ đến hưu trí. Hưu trí trong tuổi già là một phần thưởng của tạo hóa, của xã hội. Cho sung sướng, nghỉ ngơi. Già là nghỉ ngơi, là khỏe khoắn. Mỗi buổi sáng nằm dài trên giường, sáng nào cũng là chủ nhật trong tuần, muốn dậy lúc mấy giờ cũng được, muốn nằm cho đến trưa đến chiều cũng không sao. Nằm thoải mái, không ai chờ, ai đợi, không có việc gì gấp gáp phải làm, ngoại trừ cái bọng tiểu nó thúc dục, không cho mình nhịn lâu thêm được nữa. Thế thì sao mà không sung sướng. 

Nếu chưa về hưu, còn đi làm việc, thì cái tâm của người lớn tuổi cũng nhẹ nhàng, ít bị những sức căng, bị áp lực đè nén. Vì tài chánh cũng quan trọng, nhưng không quá quan trọng đến nỗi khi thất nghiệp thì mất xe, mất nhà, mất vợ, mất con như những người còn trẻ. Khi này, nhiều thứ trong cuộc sống đã ổn định, nhu cầu tiền bạc cũng không quá nhiều. Vã lại, già rồi, kinh nghiệm công việc nhiều, cho nên giải quyết mọi sự trong dễ dàng, thong thả. Bạn đồng sự cũng có chút nể nang, phần vì tuổi tác, phần vì kinh nghiệm. Có trường hợp, còn có việc thì tốt, mất việc thì mừng hơn, vì có lý do chính đáng để về hưu cho khỏe. Vì nếu việc có hoài, việc lại dễ dàng, thì tiếc, không muốn về hưu. Tuổi lớn, không cần thăng tiến, không cần đua chen với ai, cho nên tinh thần thoải mái, được bạn bè chung quanh thương mến hơn. Những người về hưu rồi, trở lại làm việc, thì đi làm, như đi chơi, chứ không phải "đi cày" như nhiều người khác quan niệm. Vui thì làm tiếp, chán thì về nhà nghỉ ngơi.

Người lớn tuổi, thì sức khỏe xuống, bệnh hoạn ồ ạt đến tấn công, không ai thoát khỏi bệnh hoạn. Nhưng họ lại cảm được cái sung sướng của một ngày khi bệnh thuyên giảm. Một ngày khi cảm thấy gân cốt ít nhức mỏi hơn, dễ chịu trong từng khớp xương hơn. Ngưới trẻ đâu có thấy được những nỗi sung sướng này? Vì họ chưa kinh nghiệm, chưa trải qua, nên chưa biết. Họ có sức khỏe, nhưng họ không biết đó là sung sướng, cho nên, xem như chẳng có giá trị gì. Anh chị xem, nếu anh chị có một tảng ngọc to bằng cái bàn nằm trong vườn, mà anh chị không biết đó là chất ngọc, thì không biết quý, không biết mình sung sướng có tảng ngọc, mà chỉ quý và sướng vì viên ngọc nhỏ xíu nằm trên chiếc nhẫn mà thôi. Có người viết sách rằng, tuổi già, buổi sáng ngủ dậy, nghe xương cốt đau nhức mà mừng, vì biết mình chưa chết. Tôi thêm rằng, biết mình còn sống là mừng, biết mình đã chết nhẹ nhàng, càng mừng hơn.

Nầy anh chị có nhớ câu chuyện Thượng Đế khi đuổi tổ phụ loài người là ông Adam và bà Eva xuống trần gian, có chỉ mặt mà phán : “Từ nay chúng mi phải đổ mồ hôi trán mới có hạt cơm vào mồm”. Đó là câu nguyền rủa độc địa nhất, là lời phán ý nghĩa nhất, là con người phải sống trong nhọc nhằn. Sách Phật cũng có viết đời là đau khổ, và tu để tránh khổ. Đó, đời nầy đáng sống lắm, nhưng cũng nhiều khổ đau lắm. Bởi vậy nên tôi nói, được sống là mừng, mà được chết, cũng mừng. 

Tôi đi đám ma ông bạn già, thấy gia đình khóc lóc, rên rỉ thảm thương, con cháu mếu máo kể lể. Tôi cười trong bụng, nghĩ rằng bọn nầy không biết luật của tạo hóa. Có sinh thì có diệt. Chúng nó muốn thân nhân của chúng sống đời đời sao? Biết đâu chỉ là khởi điểm của một cuôc rong chơi. Nầy, tôi đọc cho anh chị nghe một đoạn thơ của anh bạn tôi:

Tôi đi trước, hẹn gặp nhau ở đó

Ai thay da mãi mãi sống muôn đời ?

Kẻ trước, người sau xếp hàng xuống mộ,

Biết đâu là khởi điểm cuộc rong chơi ...

Khi tuổi già, thì xem cái chết như về. Ai không phải chết mà sợ. Sống qua khỏi tuổi năm mươi, là đã lời lắm. Tuổi trung bình của con người trên thế giới này chưa được con số năm mươi. Thì mình nên tự xem như được sống thêm đời thứ hai. Đời trước đã hoàn tất, có cả khổ đau lẫn hạnh phúc. Đời sau nầy, thì chắc chắn là sung sướng hơn hạnh phúc hơn đời trước. Vì đã từng trải, đã gom được kinh nghiệm của đời trước, để thấy đâu là hạnh phúc chân thật, đâu là phù du huyễn hão. Chết là về. Nhưng chỉ sợ không về được đến nơi đến chốn, mà như chiếc xe hư máy dọc đường. Làm khổ chủ xe, bắt nằm liệt mê man, không sống mà cũng không chết, đó mới là cái đáng sợ. 

Tôi biết vậy, nên đã làm di chúc, khi nào tôi bị mê ba ngày, thì xin rút ống cho tôi đi. Đi về bình an. Này, anh chị nghĩ sao về ông bác sĩ mà người ta đặt cho tên là bác sĩ tử thần? Già rồi tôi không nhớ rõ tên, hình như ông ta tên là “Ki-Vô-kiên” phải không? Cái tên gần gần như vậy. Theo tôi, thì ông nầy là một vị Bồ Tát, cứu độ cho chúng sinh mau qua khỏi khổ đau, để bị ra tòa, bị tù tội. Chỉ có cái tâm Bồ Tát thật lớn mới làm được việc đó. Tôi cố tìm một cái ảnh ông ta để thờ sống, mà không có. Tôi nghĩ, trong tương lai, luật pháp sẽ không ngăn cấm việc cho người đau đớn ra đi sớm hơn, vì đàng nào cũng chết, tại sao phải kéo cái đau đớn ra dài hơn mới được chết. Trừng phạt người ta hay sao? 

Trong tuổi già, người ta biết ơn sự nhiệm mầu của tạo hóa. Có bộ máy nào, không phải là gang thép, bạch kim, mà chạy một mạch sáu bảy chục năm không ngưng nghỉ, mà vẫn còn hoạt động như quả tim, buồng phổi, trái thận, cái bao tử, não bộ. Có hệ thống ống dẫn nào hoạt động sáu bảy chục năm mà chưa thay thế như các mạch máu của hệ thống tuần hoàn. Thì dù có rò rỉ van tim, chất mỡ đọng nghẹt trong vài ba mạch máu, thì cũng là sự thường tình, và mừng là còn sống, còn sinh hoạt được. Dù có phải liền liền đi vào cầu tiểu mỗi ngày nhiều lần, thì họ vẫn sung sướng là cái vòi xài mấy chục năm mà vẫn chỉ mới rò rỉ sơ sơ. Mấy cái vòi nước trong nhà, bằng kim khí cứng, không rỉ sét, thế mà năm bảy năm đã phải thay rồi...

•BS Đỗ Hồng Ngọc

Kỷ Nguyên Vươn Mình Trong Biển Nước | 01.10.26

Thêm nhiều khu phức hợp lừa đảo bi triệt phá

Trung tâm Triệt phá Lừa đảo mang tên "Scam Center Strike Force" của Bộ Tư pháp do bà Jeanine Pirro đứng đầu, phối hợp với FBI, đã bay sang quốc đảo Madagascar triệt phá 13 khu phức hợp lừa đảo do các băng nhóm tội phạm có tổ chức người Hoa điều hành.

Khoảng $52 triệu đô tiền điện tử liên quan đến việc rửa tiền lừa đảo đã bị phong tỏa chỉ trong một ngày, nâng tổng số tiền mà Lực lượng Đặc nhiệm Trung tâm Lừa đảo đã phong tỏa lên khoảng $938 triệu đô.

Scam Center Strike Force bắt giữ khoảng 400-500 người. Thu giữ và xử lý hơn 3.200 thiết bị điện tử. 30 đối tượng được xác định là lãnh đạo người Trung Quốc của các khu lừa đảo đã bị đưa trả về Trung Quốc. Bộ Tư pháp Madagascar nói đợt đầu 50 người đã bị kết án ở Madagascar rồi mới đưa về.

Công tố viên Hoa Kỳ bà Jeanine Ferris Pirro, cùng với các đối tác thực thi pháp luật liên bang và liên ngành lớn, đã công bố các hành động của Scam Center Strike Force thuộc Bộ Tư pháp nhằm bảo vệ nước Mỹ trước các vụ lừa đảo liên quan đến tiền điện tử từ Đông Nam Á.

Lực lượng Đặc nhiệm và Bộ Ngân khố đã phối hợp hành động chống lại Xinbi Guarantee (“Xinbi”), một thị trường ngầm bất hợp pháp chuyên cung cấp dịch vụ cho kẻ lừa đảo.

Theo cáo buộc, Xinbi là một thị trường ngầm bất hợp pháp bằng tiếng Trung quốc, hoạt động trên Telegram, nơi các nhà cung cấp quảng cáo dịch vụ của họ cho các nhà điều hành trung tâm lừa đảo.

Mạng xã hội Telegram chủ yếu hoạt động bằng tiếng Trung quốc, và các nhà cung cấp đăng dịch vụ của họ trên mạng, gồm tạo các trang web đầu tư lừa đảo, rửa hoặc “giặt” tiền mà kẻ lừa đảo lấy được từ nạn nhân lừa đảo chuyển khoản, và tuyển dụng nạn nhân buôn người để làm việc tại các khu phức hợp lừa đảo ở Đông Nam Á.

Khi kẻ lừa đảo “mua” dịch vụ từ nhà cung cấp, tổ chức Xinbi sẽ giữ tiền để thanh toán cho nhà cung cấp cho đến khi dịch vụ hoàn thành, nhằm bảo đảm với kẻ lừa đảo rằng nhà cung cấp sẽ thực hiện dịch vụ. Lệnh thu giữ cáo buộc nhiều trường hợp tiền của nạn nhân Mỹ bị truy vết đến các nhà cung cấp cụ thể đã quảng cáo dịch vụ rửa tiền trên kênh Telegram và đăng ví tiền điện tử để nhận thanh toán. Ngày 7 tháng 9 năm 2026, Tòa án Quận Hoa Kỳ đặc khu Columbia đã cho phép thu giữ các kênh Telegram lưu trữ thị trường ngầm này.

Ngoài ra, theo cùng lệnh thu giữ, Scam Center Strike Force đã thu giữ hai ví tiền điện tử mà Xinbi sử dụng để thu tiền thanh toán cho các nhà cung cấp, tổng cộng khoảng $12 triệu đô. Cơ quan thực thi pháp luật cũng yêu cầu phong tỏa thêm 47 ví tiền điện tử khác được cho là liên quan đến hoạt động rửa tiền trên mạng lưới của Xinbi và với các nhà cung cấp từng làm việc cho kẻ lừa đảo.

Nhờ tất cả các nỗ lực phối hợp này, hơn $52 triệu tiền điện tử đã bị phong tỏa từ Xinbi và mạng lưới nhà cung cấp hỗ trợ các nhóm tội phạm có tổ chức điều hành trung tâm lừa đảo trên toàn cầu. Đây là một phần của chiến dịch lớn hơn của FBI có tên Operation Blackout.

Như vậy Madagascar là một 'điểm nóng' mới của các tổ chức lừa đảo quốc tế, sau khi Cambodia, Lào, Myanmar bị truy quét mạnh. Các băng lừa đảo Trung Cộng đang dịch chuyển không những sang châu Phi, mà còn ở cả Trung Đông và Nam Mỹ.

FB Uyen Vu

Đám hacker Tàu cộng ngày càng táo tợn

Đám tin tặc Trung cộng đã mạo danh các quan chức Hoa Kỳ để theo dõi những chuyên gia hoạch định chính sách AI của Mỹ.

Proofpoint, một công ty an ninh mạng, cho biết TA419, một nhóm tin tặc có liên hệ với Trung Quốc, đã thực hiện các cuộc tấn công lừa đảo nhắm vào các nhà nghiên cứu tại các tổ chức tư vấn, nhân viên đại học và các công ty luật kể từ ít nhất là tháng 4 năm 2025. Mục tiêu không phải là các mô hình AI, mà là các quy tắc và định hướng chính sách.

Vào tháng 7 năm 2026, nhóm này đã mạo danh bà Lynne Parker, cựu Giám đốc phụ trách AI của Toà Bạch Ốc (hình 2) và Heidi Crebo-Rediker, cựu chuyên gia kinh tế của Bộ Ngoại giao.

Các mục tiêu được mời tham gia một "Ủy ban Cố vấn Chính sách AI" giả mạo hoặc xem một báo cáo giả mạo của Thượng viện về các biện pháp kiểm soát xuất khẩu AI.

Nếu người nhận phản hồi, họ sẽ được dẫn đến một liên kết được thiết kế để đánh cắp thông tin đăng nhập Microsoft, ngay cả khi tài khoản đó đã được bảo vệ bằng xác thực đa yếu tố.

Trước đó vài tháng, cùng nhóm này đã mạo danh một nhân viên của công ty Anthropic với tiêu đề email: "Yêu cầu góp ý về việc tích hợp Claude vào lĩnh vực quân sự".

Một cựu quan chức Toà Bạch Ốc cho biết email đó "có vẻ gì đó hơi sai lệch và không rõ ràng", nên ông đã dừng lại và không tiếp tục tương tác. Còn bà Parker chỉ biết mình bị mạo danh sau khi có người liên lạc để hỏi xem liệu các tin nhắn đó có phải là thật hay không

FB Uyen Vu

Bộ trưởng Tư pháp Bolivia Roger Mariaca đã bị bắt giữ với cáo buộc rửa tiền và buôn bán ma túy

Bộ trưởng Nội vụ Bolivia Marco Antonio Oviedo xác nhận Mariaca đã bị bắt cùng 13 người khác vào ngày 30/9/2026.

Chính quyền Bolivia gọi đây là một chiến dịch triệt phá “tổ chức tội phạm” đã thâm nhập vào hệ thống tư pháp và Viện Công tố.

Cảnh sát đã bắt quả tang 4 người đang lén lút chuyển nhiều cọc tiền mặt ra khỏi nhà y bằng xe cứu thương; hiện đã có 14 người bị bắt, trong đó có bốn công tố viên.

Chính phủ Bolivia cho biết vụ bắt giữ này được thực hiện với sự hợp tác của phía Hoa Kỳ.

Vụ bắt giữ xảy ra sau khi xuất hiện video và ghi âm của Sebastian Marset (trùm ma túy Uruguay đã bị bắt tại Bolivia hồi tháng 3 và dẫn độ sang Mỹ). Trong tài liệu, Marset gọi Mariaca là “bạn” và tuyên bố đã trả $500.000 đô để được ở lại Bolivia tiếp tục hoạt động.

Ngày 28/9, Bộ Ngoại giao Mỹ cáo buộc Mariaca nhận hối lộ “để tạo điều kiện cho buôn ma túy và giúp tội phạm bạo lực trốn tránh công lý” và Ngoại trưởng Rubio ra lệnh huỷ visa của y.

Mariaca phủ nhận, cho rằng đây là sự can thiệp chính trị. Nhưng rồi y lo tẩu thoát trước khi lưới chụp xuống. Nhưng đã quá trễ, Mariaca bị bắt tại phi trường quốc tế Viru Viru ở Santa Cruz. Trong lúc bị bắt, một quan chức của Viện Công tố đã lên sóng trực tiếp tố cáo đây là “vụ bắt cóc”.

Vụ bắt giữ diễn ra trong bối cảnh quan hệ Bolivia – Mỹ đang được cải thiện dưới thời Tổng thống Rodrigo Paz

FB Uyen Vu

Trung Quốc ra sức dụ dỗ các chuyên viên Hàn Quốc

Cơ quan tình báo quốc gia Hàn Quốc đang theo dõi khoảng 80 học giả hàng đầu của nước này, những người đang bị chính phủ Trung Quốc nhắm đến để chiêu mộ, nhằm ngăn chặn tình trạng rò rỉ công nghệ tiên tiến ra nước ngoài.

Giới học thuật Hàn Quốc cho biết việc nhận được lời mời từ phía Trung Quốc là chuyện thường ngày.

"Các email mời chào xuất hiện khoảng một lần mỗi tuần từ nhiều nơi ở Trung Quốc, kể cả Chiết Giang. Họ đưa ra mức lương hàng năm là 300 triệu won ($221.200 đô), khoản thưởng hiệu suất cũng tương đương mức lương, ngân sách nghiên cứu khoảng 1 tỷ won (khoảng $740.000) mỗi năm, và thậm chí cả nhà lẫn xe hơi."

Đối tượng mà họ mời chào rất đa dạng tại các công ty Hàn Quốc, bất kể vị trí công việc; đến mức bất kỳ ai có hồ sơ LinkedIn ghi nhận kinh nghiệm làm việc tại Samsung Electronics hay SK hynix đều nhận được hàng loạt liên lạc quyến rũ từ các công ty và nhà tuyển dụng nhân sự cao cấp của Trung Quốc.

"Không chỉ các kỹ sư mà cả nhân viên tiếp thị và kinh doanh cũng nằm trong tầm ngắm. Mỗi vị trí đều nắm giữ kinh nghiệm hoặc thông tin mà [các công ty Trung Quốc] cần."

Các nhà tuyển dụng đặc biệt nhắm vào những người đang ở giai đoạn chuẩn bị nghỉ hưu. Họ đưa ra mức đãi ngộ cao cho những người gặp khó khăn trong việc tìm kiếm công việc mới tại Hàn Quốc.

"Các cấp quản lý thường có tâm lý dễ dao động nhất ngay sau khi nghỉ hưu. Khi ngành công nghiệp chip suy thoái khiến nhiều quản lý phải rời công ty, đó cũng là lúc các nhà tuyển dụng Trung Quốc bắt đầu xáp đến họ."

Điều mà các công ty Trung Quốc muốn có được chính là bí quyết quy trình mà các công ty Hàn Quốc đã tích lũy qua nhiều thập niên. Ngay cả khi sử dụng cùng loại thiết bị, năng suất vẫn có sự chênh lệch lớn tùy thuộc vào kỹ năng tinh chỉnh từng bước trong quy trình và khả năng truy tìm nguyên nhân gây lỗi của công ty đó.

Một cựu phó chủ tịch Samsung nhận định rằng việc trả mức lương cao gấp nhiều lần so với tại Hàn Quốc cho phép một công ty rút ngắn được nhiều năm thử nghiệm và sửa lỗi tốn kém.

Việc chuyển đổi công việc không mặc nhiên bị coi là bất hợp pháp. Tuy nhiên, các hồ sơ xét xử cho thấy Trung Quốc có liên quan đến 75% các vụ rò rỉ công nghệ bán dẫn của Hàn Quốc, và nhiều vụ truy tố liên quan đến hành vi tải xuống hoặc sao chép tài liệu, chứ không chỉ là sao chép dữ liệu trong bộ nhớ. Dù đã có các điều khoản hạn chế cạnh tranh và quy trình kiểm soát nhân sự khi nghỉ việc, nhưng việc thu hồi lại bí quyết công nghệ sau khi nó đã bị chuyển giao ra bên ngoài lại khó khăn hơn rất nhiều.

Những kỹ sư được tuyển dụng sau đó lại có thể trở thành "mồi nhử" để thu hút thêm nhân sự Hàn Quốc khác.

Một khi đã bàn giao công nghệ và kinh nghiệm, vị thế của họ tại công ty Trung Quốc có thể bị giảm sút. Theo một số thông tin, một số người sau đó đã chuyển sang làm môi giới tuyển dụng, kiếm sống bằng cách giới thiệu đồng nghiệp cũ cho các công ty Trung Quốc để nhận hoa hồng.

Ham lời, bán mình cho giặc thì cũng sớm bị đào thải sau khi đã bị tận dụng.

FB Uyen Vu

Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ vừa thông báo có thêm 19 quốc gia vừa chính thức tham gia với “Tầm nhìn Mỹ về phát triển Siêu Trí tuệ - SI”

Các quốc gia mới gia nhập gồm: Albania, Áo, Croatia, Cyprus, Czech, Dominican Republic, Georgia, Iceland, Malaysia, Malta, Mauritius, Macau/Morocco, Peru, Palau, Tonga, Romania, Serbia, Slovenia và Việt Nam.

Sự kiện này là một phần trong chiến lược của chính quyền TT Trump nhằm mở rộng đối tác Siêu Trí tuệ (SI), thuật ngữ mà Mỹ đang chính thức dùng thay cho AI.

Các quốc gia trên vừa mới cam kết:

-Ủng hộ môi trường pháp lý ủng hộ đổi mới sáng tạo, ủng hộ tăng trưởng (ưu tiên đổi mới sáng tạo và tăng trưởng, hạn chế quy định cứng nhắc).

-Phù hợp với hệ sinh thái công nghệ Mỹ, nghĩa là ưu tiên sử dụng công nghệ, tiêu chuẩn, chuỗi cung ứng và nhà cung cấp từ Mỹ và các đối tác tin cậy.

-Hợp tác về chuỗi cung ứng an toàn cho SI (gồm chất bán dẫn, khoáng sản chiến lược, năng lượng, hạ tầng AI…).

Như vậy, sáng kiến của Mỹ nhằm liên kết với một số quốc gia có chung tầm nhìn, nhăm mở rộng thị trường xuất cảng công nghệ, tạo thêm nhà cung cấp đáng tin cậy, và củng cố vị thế dẫn đầu trong cuộc cạnh tranh SI với Trung Quốc.

Đối với các nước tham gia sẽ được tiếp cận công nghệ Mỹ, tham gia chuỗi cung ứng “đáng tin cậy”, và hợp tác trong các lĩnh vực như bán dẫn, hạ tầng SI, khoáng sản thiết yếu.

Đây là sự tiếp nối của sáng kiến Pax Silica (do Bộ Ngoại giao Mỹ khởi xướng từ cuối 2025) và AI Opportunity Statement, nhằm xây dựng liên minh công nghệ – kinh tế dựa trên các đối tác tin cậy, giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng của Trung Quốc

FB Uyen Vu

Greg Lui, CEO của Earthmade Computer tại California, vừa bị bắt với cáo buộc buôn lậu hơn $300 triệu đô chip AI (GPU) bị kiểm soát xuất cảng sang Trung Quốc

California Post loan tin, CEO công nghệ California có khuôn mặt thân thiện mới bị liên bang bắt trong vụ buôn lậu trị giá $300 triệu đô.

Theo đó, các đặc vụ liên bang hôm qua 30/9 đã bắt một CEO công nghệ California bị cáo buộc buôn lậu hơn $300 triệu USD chip AI bị hạn chế sang Trung Quốc.

Greg Lui, 38 tuổi, còn gọi là “Yiu Kong Lui”, cư trú tại San Gabriel, đang đối mặt với hàng loạt cáo buộc liên bang vì bị cáo buộc bán cho Bắc Kinh một số lượng lớn bộ xử lý đồ họa AI sản xuất tại Mỹ, vi phạm luật của Mỹ, có thể đe dọa an ninh quốc gia.

California Post đã chứng kiến FBI và các đặc vụ Bộ Thương mại bắt giữ ông chủ công nghệ này trong một cuộc đột kích bí mật tại trụ sở Earthmade Computers ở City of Industry, công ty do Lui sáng lập và điều hành, và bị cáo buộc dùng để thực hiện kế hoạch kiếm lời bất hợp pháp này.

Các đặc vụ đã theo dõi Lui khi y lái Tesla Cybertruck bọc trắng từ biệt thự khổng lồ ở San Gabriel đến văn phòng bóng loáng của Earthmade trong một khu công nghiệp tinh tươm, rồi còng tay y ngay sau khi y đến nơi làm việc. Lui không nói gì khi bị đưa lên xe để đưa đi tạm giam.

AI hiện được sử dụng trong hầu hết mọi khía cạnh của chiến tranh hiện đại, và các nhà điều tra cho biết công nghệ tiên tiến bị cáo buộc buôn lậu bởi Lui hoàn toàn có thể được quân đội Trung Quốc sử dụng.

“Bảo vệ an ninh quốc gia của Mỹ có nghĩa là ngăn không để công nghệ Super Intelligence tiên tiến của chúng ta bị sử dụng để tăng cường năng lực quân sự của các đối thủ,” Công tố viên Liên bang Bill Essayli nói.

“Bị cáo này bị cáo buộc đã sử dụng giấy tờ giả và vận chuyển qua các nước thứ ba để buôn lậu hơn $300 triệu đô máy chủ bị kiểm soát xuất cảng sang Trung Quốc,” Essayli bổ sung. “Chúng tôi sẽ truy tố mạnh mẽ những kẻ đặt an ninh quốc gia của chúng ta vào rủi ro vì lợi nhuận.”

Các công tố viên liên bang cho biết Lui và các đồng phạm đã sử dụng Earthmade để mua và gửi công nghệ AI nhạy cảm vào Trung Quốc từ năm 2023 đến 2024 mà không có giấy phép cần thiết do Bộ Thương mại cấp, những giấy phép nhằm thúc đẩy chính sách đối ngoại của Mỹ và bảo vệ an ninh quốc gia.

Thay vào đó, họ vận chuyển những mặt hàng này đến các nước như Malaysia và Singapore, nơi không yêu cầu giấy phép, rồi tái xuất cảng bất hợp pháp sang Trung Quốc.

Các mặt hàng liên quan là máy chủ máy tính cao cấp chứa bộ xử lý do Nvidia Corp. sản xuất, một công ty công nghệ ở Santa Clara chuyên về AI. Theo quy định liên bang, công nghệ như vậy có thể đóng góp đáng kể cho lực lượng vũ trang Trung Quốc.

Trong kế hoạch bị cáo buộc, các công tố viên cho biết Lui và các đồng phạm đã sử dụng tài liệu giả để chứng minh rằng công nghệ AI tiềm ẩn nguy hiểm sẽ được gửi đến các điểm đến không cần giấy phép xuất khẩu trong các đơn đặt hàng họ gửi cho nhà cung cấp như Nvidia.

Sau khi đặt hàng, Lui thuê các công ty giao nhận vận tải để vận chuyển các bộ xử lý đến Malaysia và Singapore. Khi máy chủ đến những địa điểm này, Lui làm việc với các đồng phạm để gửi lại chúng sang Trung Quốc.

Từ tháng 1 năm 2024 đến tháng 10 năm 2024, Earthmade đã nhận hơn $176 triệu đô từ hai công ty vận chuyển tại Malaysia trong khuôn khổ kế hoạch này, theo hồ sơ tòa án.

Các công tố viên cho biết Lui thực hiện vụ lừa đảo này dù biết rõ hành vi của mình là bất hợp pháp, và họ có bằng chứng để chứng minh.

Ví dụ, các công tố viên cho biết Lui đã gửi email cho một đồng phạm vào tháng 1 năm 2024 nói rằng một công ty trung chuyển Malaysia muốn mua 70 máy chủ máy tính có công nghệ AI bị kiểm soát. Trong email, ông đã ghi chú về các luật cấm bán công nghệ như vậy, theo hồ sơ tòa án.

Sau đó trong tháng đó, Lui đã mua 27 máy chủ với giá khoảng $7.6 triệu đô và gửi chúng từ Los Angeles đến Kuala Lumpur, Malaysia. Hai tháng sau, một đồng phạm của Lui đã nói với một quan chức Malaysia trong email rằng các máy chủ thực tế đã được trung chuyển sang Trung Quốc.

Các công tố viên cho biết Lui đã sử dụng tài khoản JP Morgan Chase và Bank of America tại Los Angeles để gửi và nhận tiền nhằm thực hiện kế hoạch.

Lui bị buộc một tội danh âm mưu vi phạm Đạo luật Cải cách Kiểm soát Xuất cảng, một tội danh buôn lậu và một tội danh âm mưu rửa tiền. Nếu bị kết tội, y có thể đối mặt với mức án lên đến 50 năm tù.

Trước khi bị bắt, Lui sống cuộc sống xa hoa, gần đây y vừa hoàn thành việc sửa sang lớn ngôi biệt thự rộng 4.300 feet vuông trên đường Walnut Grove Avenue mà y dùng để dung chứa nhiều thành viên trong đại gia đình y.

Các đặc vụ liên bang đã được nhìn thấy đang khám xét khu đất rộng lớn này vào hôm nay, họ ghi hình và mang bằng chứng ra khỏi ngôi nhà 9 phòng ngủ, 7 phòng tắm cao hai tầng vừa được trát vữa và lắp cửa sổ mới, làm lại đường lái xe và nhiều nâng cấp khác.

Theo trang LinkedIn của y, sự nghiệp công nghệ của Lui bắt đầu tại một công ty ở Denver chuyên về database colocation.

Năm 2021, y thành lập Earthmade Computer, cũng chuyên về database colocation, ngoài ra còn mua sắm và xuất khẩu bộ xử lý máy tính, theo LinkedIn.

Trước khi bước lĩnh vực công nghệ, Lui từng là chủ nhà hàng chuyên về đồ ăn Tứ Xuyên siêu cay. Năm 2012, y đồng sáng lập Duo-Pot ở Arcadia, một quán lẩu và khô Tứ Xuyên bán các món ếch cay trước khi đóng cửa năm 2021, theo LinkedIn.

"Trí tuệ nhân tạo là công nghệ mang tính định hình của thời đại," Trợ lý Bộ trưởng Tư pháp John A. Eisenberg phát biểu. 

"Bộ phận An ninh Quốc gia sẽ bảo vệ lợi thế của Hoa Kỳ đối với các loại chip, vốn là động lực vận hành công nghệ này và là thành quả từ sự đổi mới sáng tạo cũng như nỗ lực không ngừng của chúng ta, trước nguy cơ bị các đối thủ kinh tế và quân sự chiếm dụng trái phép."

FB Uyen Vu