title

NĂM GIAI ĐOẠN CỦA SỰ TAN RÃ LÝ TRÍ: GIẢI PHẪU MỘT BỨC ẢNH

Có những bức ảnh không cần lời giải thích. Có những khoảnh khắc mà ống kính, một cách vô tình, đã nắm bắt được toàn bộ chân dung tinh thần của một thời đại trên một gương mặt người. Bức ảnh năm khung hình về nhà báo Kristen Welker — người dẫn chương trình Meet the Press của hãng NBC — đang lan truyền trên mạng xã hội những ngày qua chính là một bức ảnh như thế. Nó không phải tác phẩm nghệ thuật, không phải bằng chứng tư pháp, không phải tài liệu lưu trữ chính thức. Nhưng đối với những ai muốn hiểu hiện tượng đã được mệnh danh Trump Derangement Syndrome, năm khung hình ấy có giá trị hơn bất kỳ chuyên luận tâm lý học nào.

Năm biểu cảm, năm khoảnh khắc, năm tầng nấc của một quá trình tan rã. Từ sự sửng sốt ban đầu cho đến cơn cuồng nộ cuối cùng, gương mặt Welker tái hiện một cách hoàn hảo bản đồ tâm lý mà bài viết trước đã cố gắng phác họa bằng lý thuyết. Đây không phải biểu cảm của một cá nhân lập dị, mà là biểu cảm điển hình của cả một tầng lớp — tầng lớp tinh hoa truyền thông Hoa Kỳ — khi đối mặt với một thực tại mà thế giới quan của họ không cho phép tồn tại.

Trước khi đi vào phân tích, cần đặt nhân vật trong bối cảnh. Kristen Welker không phải nhà báo hạng hai. Cô tốt nghiệp Đại học Harvard, trải qua hơn một thập niên tại NBC News, từng là phóng viên Tòa Bạch Ốc dưới thời Obama và Trump, và năm 2023 đã thay thế Chuck Todd để trở thành người dẫn chương trình chính trị uy tín nhất của hãng — Meet the Press, chương trình đã chạy liên tục từ năm 1947 và được xem là khuôn mẫu của báo chí chính luận Mỹ.

Nói cách khác, Welker là sản phẩm hoàn hảo của hệ thống đào tạo báo chí dòng chính: học vấn ưu tú, đường sự nghiệp được vạch sẵn, vị trí đỉnh cao trong một thiết chế truyền thông trăm năm tuổi. Cô đại diện cho thế hệ nhà báo được kỳ vọng sẽ kế thừa di sản của Cronkite, Brokaw, Russert — những tên tuổi từng được coi là chuẩn mực của sự khách quan trong lịch sử báo chí Hoa Kỳ.

Vậy mà chính người mang trên vai trọng trách kế thừa ấy, trong một cuộc phỏng vấn với Tổng thống Donald Trump, đã để gương mặt mình diễn xuất nguyên một vở kịch tâm lý mà ngay cả Konstantin Stanislavski cũng phải kinh ngạc. Không phải vì cô là người yếu kém. Mà vì có những thực tại mà ngay cả một bộ óc Harvard được rèn luyện trong nghề báo cũng không thể tiêu hóa được, khi thực tại ấy đe dọa toàn bộ bản sắc và thế giới quan đã được xây dựng qua hàng chục năm.

GIAI ĐOẠN MỘT — SỬNG SỐT NHẬN THỨC

Khung hình thứ nhất ghi lại khoảnh khắc tinh tế nhất, và cũng là quan trọng nhất, trong toàn bộ chuỗi phản ứng: sự sửng sốt thuần khiết. Ánh mắt mở to, môi hơi hé, các cơ mặt còn chưa kịp định hình một biểu cảm rõ ràng. Đây là khoảnh khắc mà nhà tâm lý học Daniel Kahneman, trong tác phẩm Thinking, Fast and Slow, gọi là “sự gián đoạn của Hệ Thống 1” — khoảnh khắc bộ não tự động ngừng vận hành vì đầu vào không khớp với bất kỳ khuôn mẫu nhận thức nào đã được lưu trữ.

Welker đã nghe điều gì khiến cô sửng sốt đến vậy? Không quan trọng. Bởi vì đối với một bộ óc đã được lập trình qua nhiều thập niên rằng Trump là “kẻ ngu dốt,” “kẻ phân biệt chủng tộc,” “mối đe dọa cho nền dân chủ,” thì bất kỳ điều gì Trump nói mà không khớp với hình ảnh ấy đều gây ra cú sốc tương tự. Khi Trump trình bày một lập luận mạch lạc, đó là cú sốc. Khi Trump dẫn ra một dữ liệu chính xác, đó là cú sốc. Khi Trump giữ thái độ điềm tĩnh và lễ độ, đó là cú sốc.

Vấn đề ở đây không nằm ở những gì TT Trump nói, mà nằm ở khoảng cách giữa hình ảnh đã được dựng sẵn trong đầu Welker và con người bằng xương bằng thịt đang ngồi trước mặt cô. Khoảng cách ấy lớn đến mức gây ra hiện tượng mà các nhà tâm lý học gọi là perceptual dissonance — sự lệch pha giữa cái được nhìn thấy và cái được kỳ vọng nhìn thấy. Não bộ, trong khoảnh khắc đầu tiên ấy, đơn giản là không thể xử lý được.

GIAI ĐOẠN HAI — TÌM KIẾM SỰ BẤT HỢP LÝ

Khung hình thứ hai cho thấy quá trình phục hồi nhận thức bắt đầu. Trán bắt đầu nhăn, đôi mắt nheo lại, ánh nhìn trở nên dò xét. Đây là khoảnh khắc Hệ Thống 2 — phần tư duy phân tích — bắt đầu vận hành. Nhưng nó không vận hành để hiểu, mà để phản bác. Không vận hành để tiếp nhận thông tin mới, mà để tìm ra bất cứ điều gì có thể dùng để bác bỏ thông tin ấy.

Đây chính là cơ chế mà Leon Festinger đã mô tả trong lý thuyết bất hòa nhận thức của ông từ năm 1957. Khi một niềm tin cốt lõi bị đe dọa bởi bằng chứng ngược lại, bộ não không tự nguyện điều chỉnh niềm tin — nó huy động toàn bộ nguồn lực nhận thức để bảo vệ niềm tin và loại bỏ bằng chứng. Welker, trong khoảnh khắc thứ hai này, không còn lắng nghe TT Trump như một nhà báo lắng nghe nguồn tin. Cô đang tìm kiếm điểm yếu, lỗ hổng, sơ hở — bất cứ điều gì có thể biến thành câu hỏi “gotcha” tiếp theo.

Điều cay đắng của giai đoạn này là nó hoàn toàn vô thức. Welker, tự đáy lòng, có thể vẫn tin rằng mình đang làm tròn vai trò của một nhà báo khách quan. Cô không nhận ra rằng các cơ mặt của chính mình đã phản bội mình. Nhưng máy quay thì không nói dối. Và hàng triệu khán giả, bằng trực giác sơ đẳng nhất của loài người về việc đọc biểu cảm khuôn mặt, đã nhận ra ngay điều mà chính Welker không nhận ra: cô không phải đang phỏng vấn, cô đang chiến đấu.

GIAI ĐOẠN BA — KHINH MIỆT GIAI CẤP HIỆN HÌNH

Khung hình thứ ba là khoảnh khắc đặc biệt nguy hiểm, vì nó để lộ điều mà giới truyền thông tinh hoa Hoa Kỳ luôn cố gắng che giấu: sự khinh miệt giai cấp. Khóe môi hơi trễ xuống, hàm bạnh nhẹ, ánh mắt mang một thứ ánh sáng lạnh lùng pha trộn giữa khinh thị và mỉa mai. Đây là biểu cảm mà người Pháp gọi là moue de mépris — cái bĩu môi của sự khinh bỉ.

Hillary Clinton đã đặt tên cho hiện tượng này vào năm 2016 với cụm từ khét tiếng “basket of deplorables” — cái rổ của những kẻ đáng khinh. Nhưng Hillary chỉ có cái sai lầm là nói ra điều mà cả giới tinh hoa nghĩ thầm. Welker trong khung hình ba không nói gì. Cô chỉ để gương mặt mình nói. Và gương mặt ấy nói rằng: làm sao một người như anh — một kẻ thô lỗ, một kẻ không có học vấn Ivy League, một kẻ ăn nói không theo nghi thức Washington — lại dám ngồi đó, dám đối đáp với tôi, dám không khuất phục trước thẩm quyền đạo đức của báo chí dòng chính?

Sự khinh miệt này không phải nhằm vào cá nhân TT Trump. TT Trump chỉ là biểu tượng. Sự khinh miệt thực sự nhằm vào bảy mươi bảy triệu cử tri đã bỏ phiếu cho Trump năm 2024 — những công nhân Rust Belt, những nông dân Trung Tây, những cựu chiến binh, những người Latino và da đen lao động đã rời bỏ đảng Dân Chủ. Trong ánh mắt Welker ở khung hình thứ ba, ta thấy toàn bộ sự bất lực của một giai cấp tinh hoa khi nhận ra rằng quần chúng đã không còn ngoan ngoãn nghe theo họ. Và sự bất lực ấy, không thể trút lên đám đông vô danh, được trút hết lên người đại diện cụ thể nhất của đám đông ấy: Donald Trump.

GIAI ĐOẠN BỐN — BỘC PHÁT BẢN NĂNG

Khung hình thứ tư là điểm bước ngoặt. Vẻ kìm chế chuyên nghiệp đã sụp đổ. Răng để lộ, môi căng, các cơ cổ nổi rõ. Đây không còn là biểu cảm của một nhà báo nữa — đây là biểu cảm tổ tiên của loài linh trưởng khi đối mặt với mối đe dọa sinh tồn. Charles Darwin, trong tác phẩm The Expression of the Emotions in Man and Animals xuất bản năm 1872, đã ghi nhận chính xác loại biểu cảm này: răng để lộ là dấu hiệu nguyên thủy của sự sẵn sàng tấn công, một di sản từ hàng triệu năm tiến hóa.

Điều đáng kinh ngạc là: cái kích thích cô lập sẵn sàng tấn công ấy không phải hổ báo trong rừng già, không phải kẻ địch trong chiến trận. Đó chỉ là một người đàn ông bảy mươi chín tuổi đang ngồi yên trong studio truyền hình, trả lời các câu hỏi mà chính cô đặt ra. Khoảng cách giữa nguyên nhân và phản ứng — giữa một cuộc phỏng vấn dân sự và biểu cảm chuẩn bị cận chiến — chính là thước đo định lượng cho mức độ nặng nhẹ của TDS.

Các nhà thần kinh học sẽ giải thích hiện tượng này bằng thuật ngữ amygdala hijack — sự chiếm đoạt vùng amygdala. Khi cảm xúc lên đến đỉnh điểm, vùng não nguyên thủy phụ trách phản ứng sinh tồn (amygdala) sẽ áp đảo vùng vỏ não trán trước (prefrontal cortex) — phần não phụ trách tư duy lý tính. Welker trong khung hình bốn không còn suy nghĩ. Cô đang phản ứng. Và phản ứng ấy là phản ứng của con vật bị dồn vào góc, không phải của một nhà báo đang điều khiển cuộc đối thoại.

GIAI ĐOẠN NĂM — TAN RÃ TOÀN PHẦN

Khung hình thứ năm là sự sụp đổ hoàn toàn. Tất cả các cơ mặt căng cứng đến biến dạng, miệng méo, mắt long sòng sọc, các nếp nhăn trên trán hằn sâu như được khắc bằng dao. Đây không còn là biểu cảm có thể giả vờ, không còn là phản ứng có thể kiểm soát. Đây là khoảnh khắc mà toàn bộ cấu trúc nhận thức đã sụp đổ và để lộ ra cái mà nó đã che đậy suốt nhiều năm.

Điều nghịch lý là trong khoảnh khắc tan rã hoàn toàn ấy, Welker thực ra trở nên trung thực hơn bất cứ lúc nào khác trong sự nghiệp của mình. Không còn lớp mặt nạ của sự khách quan giả tạo. Không còn giọng điệu trầm tĩnh được luyện tập trong studio. Không còn cấu trúc câu hỏi được biên tập tỉ mỉ. Chỉ còn lại con người thật bên dưới — và con người thật ấy, hóa ra, là một người căm thù.

Đây là khoảnh khắc mà nhà tâm lý học Carl Jung sẽ gọi là sự xuất hiện của bóng tối (the shadow) — phần nhân cách mà con người luôn cố giấu kín, kể cả với chính mình. Trong nhiều năm, giới truyền thông dòng chính đã thuyết phục cả nước Mỹ — và quan trọng hơn, thuyết phục chính họ — là họ chính là những nhà báo khách quan, công tâm, chỉ quan tâm đến sự thật. Khung hình thứ năm phá tan toàn bộ huyền thoại ấy trong tích tắc. 

Bóng tối đã hiện ra, và nó không còn có thể bị nhét trở lại vào trong.

Bức ảnh năm khung hình về Kristen Welker không phải bức ảnh đầu tiên thuộc loại này, và chắc chắn không phải bức cuối cùng. Trước cô đã có Jim Acosta của CNN với những cuộc đụng độ trong họp báo Tòa Bạch Ốc, Jake Tapper với những bài bình luận đầy cay đắng, Joy Reid với cơn cuồng nộ thường trực trên MSNBC. Mỗi nhân vật ấy, theo cách riêng, đều đã để lại những khoảnh khắc tương tự — những khoảnh khắc mà chiếc mặt nạ chuyên nghiệp rơi xuống và để lộ ra điều bên dưới.

Nhưng có một điều mà thế hệ nhà báo này dường như không nhận ra: thời đại đã thay đổi. Trong kỷ nguyên truyền hình tuyến tính cổ điển, khi cả nước Mỹ chỉ có ba kênh tin tức và mỗi chương trình chỉ được phát sóng một lần rồi tan biến vào không trung, các biểu cảm thoáng qua của nhà báo không bao giờ trở thành bằng chứng. Khán giả chỉ ghi nhớ thông điệp được biên tập, không ghi nhớ cử chỉ vô thức.

Thời đại đã khác. Mỗi cuộc phỏng vấn ngày nay được phát trực tiếp, được lưu trữ vĩnh viễn, được cắt thành hàng nghìn clip ngắn, được chia sẻ trên hàng triệu tài khoản X, TikTok, Instagram. Mỗi cái nhăn mặt, mỗi cái bĩu môi, mỗi khoảnh khắc mất kiểm soát đều trở thành bằng chứng vĩnh cửu. Máy quay không còn là công cụ của nhà báo nữa — máy quay đã trở thành phiên tòa nơi chính nhà báo bị xét xử.

Và phán quyết của phiên tòa ấy đã rõ ràng: niềm tin của người dân Hoa Kỳ vào truyền thông dòng chính, theo cuộc khảo sát mới nhất của Gallup, đã chạm đáy lịch sử. Con số ấy không phải kết quả của một chiến dịch tuyên truyền của phe bảo thủ. Con số ấy là kết quả của hàng triệu khoảnh khắc như khoảnh khắc của Welker — những khoảnh khắc mà công chúng, bằng đôi mắt của chính mình, đã nhìn thấy điều mà giới truyền thông luôn phủ nhận.

Một ngày nào đó, khi các nhà sử học tương lai viết về thời kỳ chính trị hỗn loạn đầu thế kỷ hai mươi mốt của Hoa Kỳ, họ sẽ không cần đọc hết hàng nghìn cuốn sách phân tích. Họ chỉ cần nhìn vào bức ảnh năm khung hình của Kristen Welker và họ sẽ hiểu mọi thứ. Họ sẽ hiểu vì sao một quốc gia hùng mạnh nhất hành tinh lại rơi vào trạng thái phân cực sâu sắc đến vậy. Họ sẽ hiểu vì sao một thiết chế truyền thông từng được Hiến Pháp bảo vệ lại tự đào hố chôn mình. Họ sẽ hiểu vì sao hàng chục triệu cử tri đã quay lưng lại với những tờ báo mà ông bà họ từng đọc mỗi sáng với niềm tin tuyệt đối.

Câu trả lời nằm cả trên gương mặt một người phụ nữ — một người phụ nữ thông minh, được đào tạo bài bản, có đầy đủ điều kiện để trở thành tiếng nói khách quan của thời đại mình, nhưng đã chọn — hoặc đã để cho hệ thống chọn thay mình — con đường của sự thù hận có tổ chức. Năm khung hình ấy không phải bản án dành cho Welker với tư cách cá nhân. Đó là bản án dành cho toàn bộ một mô hình báo chí đã đánh mất lý do tồn tại của chính mình.

Hippocrates, người được mệnh danh là cha đẻ của y học phương Tây, đã dạy rằng bước đầu tiên của việc chữa bệnh là chẩn đoán đúng. Bức ảnh của Kristen Welker, theo nghĩa ấy, là một đóng góp y học vô giá. Nó chẩn đoán căn bệnh TDS chính xác hơn bất kỳ bài chuyên luận nào. Và một khi đã chẩn đoán đúng, hành trình chữa lành có thể bắt đầu — không phải hành trình chữa lành cho Welker, mà cho hàng triệu công dân Hoa Kỳ đang mang trong mình mầm bệnh tương tự, dù họ có nhận ra hay không.

Bởi suy cho cùng, lịch sử không phán xét chúng ta bằng những gì chúng ta nói, mà bằng những gì gương mặt chúng ta đã vô tình tiết lộ trong những khoảnh khắc mà chúng ta nghĩ rằng không ai đang nhìn.

Vô Danh